«Χρειάζονται και {LF}οι αβέβαιοι σταθμοί, {LF}όχι μόνο {LF}οι βεβαιότητες»

Το κεντρικό ερώτημα, εάν μας χρειάζεται η Ιστορία, συνδυάζεται με άλλα πολλά ερωτήματα και σκέψεις. Πότε γνωριζόμαστε με το παρελθόν και πότε εγκαθίσταται η αντίληψη του παρελθόντος στην κρίση μας, στις νοητικές και στις ψυχικές μας λειτουργίες; Ταυτίζεται η πάροδος του δικού μας στενού χρόνου απέναντι στον ευρύ της ανθρωπότητας;

Μάλλον ατελείωτη η σειρά ερωτήσεων που συνδέονται με τη λειτουργία του παρελθόντος στη ζωή μας και όλες έχουν να κάνουν με την αποτύπωση του χρόνου που φεύγει και με τις εμπειρίες ή έστω τη γνώση που αφήνει πίσω του. Κάθε τόπος και η γνώση του; Κάθε λαός και οι μνήμες του;

Είναι οι εμπειρίες του παρελθόντος που καθορίζουν τη σχέση μας με την Ιστορία; Αυτή είναι μια άλλη σειρά ερωτήσεων, οι οποίες τίθενται σε κίνηση όταν θα προσωποποιηθεί το παρελθόν επάνω στον καμβά του κάθε τόπου.

Μια άλλη σειρά ερωτημάτων αφορά τα ταξίδια της μνήμης. Είναι αυτά που μας καλλιεργούν την αγάπη για την Ιστορία; Κόσμος ολόκληρος η σχέση της μνήμης, της άμεσης ή της έμμεσης με την Ιστορία, και ιδιαίτερα με την επιστήμη, την τέχνη της Ιστορίας. Ο Ιταλός που ζει σήμερα σε μια μεσαιωνική πόλη χιλίων ετών, στην οποία έχουν διατηρηθεί τα κτίρια και οι διαδρομές του ιστορικού κέντρου της ανέπαφα, έχει άλλη σχέση με το παρελθόν από τον επίσης ιταλό κάτοικο μιας μεγαλούπολης εκατομμυρίων κατοίκων. Ο πρώτος ζει σε ένα συγκροτημένο ιστορικό πλαίσιο, σε ένα μνημείο αρχιτεκτονικής, τέχνης και δημόσιας διοίκησης και η καθημερινότητά του κινείται εντός αυτού. Ο άλλος ζει με φρενήρεις ρυθμούς γύρω του, σε συνθήκες αποξένωσης με το παρελθόν, με διάσπαρτα βουβά μνημεία γύρω του, όπου αγάλματα, ονόματα οδών και περιοχών θυμίζουν αδύναμα τι υπήρχε εκεί κάποτε, ή τιμούν ξεχωριστές στιγμές και πρόσωπα.

Στην Ελλάδα τα πράγματα κινούνται κυρίως στη δεύτερη περίπτωση αφού το συγκροτημένο και συγκεντρωμένο πλαίσιο του παρελθόντος (αρχιτεκτονική, τέχνη, διοίκηση) απουσιάζει, εκτός των περιπτώσεων των νησιών του Ιονίου και της ενετικής Κρήτης.  Η Ιστορία στον τόπο μας ζούσε και θριάμβευε, έξω από τις βιβλιοθήκες και τα αρχεία, έξω από την εναργή και μεθοδική διάσταση της επιστήμης. Για πολλές δεκαετίες η ελληνική πολεμική και πολιτική Ιστορία είχε την τιμητική της στα καφενεία της χώρας όπως και στα οικογενειακά γεύματα το μεσημέρι της Κυριακής, όταν γονείς, γαμπροί, νύφες, παιδιά και εγγόνια, ομονοούσαν στην ποιότητα του φαγητού και «σφαζόντουσαν» για το εάν, κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, ο Κωνσταντίνος Α’ καλώς κινήθηκε προς το Μοναστήρι και όχι προς τη Θεσσαλονίκη ή εάν καλώς τον ανακάλεσε – «μάλωσε» – ο Βενιζέλος για να επισπεύσει την κατάληψη της Θεσσαλονίκης.

Αυτά δεν άφησαν πίσω τους μια ιστορική κληρονομιά, ένα ενδιαφέρον για τα χώματα που πατάμε, για τα πολιτεύματα που προηγήθηκαν, για ό,τι μας έφτασε ως εδώ. Δεν διαμόρφωσαν ένα συμβολικό πλαίσιο που θα μας εξοικείωνε με το παρελθόν μας όπως τα μεσαιωνικά κέντρα της Ευρώπης. Εδώ σε εμάς, όσο απομακρυνόμαστε από τα καυτά γεγονότα του ελληνικού 20ού αιώνα, δηλαδή από τους «κακούς» ξένους, τους «γενναίους» και «έξυπνους» Ελληνες, από τους «χαζούς» αντιπάλους αλλά και από τη μεταφορά όλης αυτής της άκριτης επιλογής στις εμφύλιες συγκρούσεις μας, μένουμε άδειοι από Ιστορία, μάλλον άδειοι από αυτό που νομίζουμε ως Ιστορία και αντιμετωπίζουμε τη βουβαμάρα του παρελθόντος.

ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ. Αφού μας λείπει μια ευρύτερη κουλτούρα χώρου, κάτι που δεν υπάρχει και παντού στον κόσμο, εάν μας ενδιαφέρει η Ιστορία και η καλλιέργειά της, χρειάζεται να σκύψουμε με απαιτήσεις στην προετοιμασία των μαθητών και των δασκάλων τους, χρειάζεται να καταστεί το μελετημένο παρελθόν τμήμα της καθημερινής σκέψης. Χρειάζεται να μην ανασύρεται η Ιστορία στον κοινό πολιτικό λόγο μόνον όταν πλήττονται οι αντίπαλοι. Χρειάζεται να αναφερόμαστε στο παρελθόν σε μια σύνθεση επικοινωνίας και αποδοχής ακόμη και ιδιαίτερα για τις δικές μας κακοτοπιές.

Χρειάζεται, για να γίνει γοητευτικό το παρελθόν, να αναζητηθούν οι πολλές πραγματικότητες και οι διαστάσεις του. Οι συγκινήσεις του, τα βήματά του που κινήθηκαν προς το αβέβαιο, οι αβέβαιοι σταθμοί και όχι  μόνο οι χιλιοειπωμένες βεβαιότητες, που σώζονται επειδή λέγονται εκ των υστέρων.

Οι επέτειοι του 1821 και του 1922 έφεραν τον ορθό λόγο της Ιστορίας και άρα της μνήμης που λειτουργεί καλά, στο προσκήνιο. Εφεραν τη δημιουργία του ελληνικού κράτους στο μυαλό όλων μας, ως το βασικό επίτευγμα της Επανάστασης. Εφεραν στο μυαλό μας επίσης μια ακόμη αλήθεια, ότι της εθνικής καταστροφής του 1922 προηγήθηκε η απόλυτη απώλεια της πραγματικότητας είτε για λόγους πολιτικούς, είτε ιδεολογικούς, είτε στρατιωτικούς.

Εάν κάτι μας συμφιλιώνει με την Ιστορία είναι η αντίληψη της πραγματικότητας, του τότε και του σήμερα.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη