Η δύναμη της αταξίας

H ιρλανδή αρχιτέκτονας Ιβόν Φάρελ, που μαζί με τη Σέλεϊ Μακναμάρα ήταν οι πρώτες γυναίκες που κατέκτησαν το 2020 το αρχιτεκτονικό βραβείο Pritzker, λέει το ίδιο πράγμα με άλλο τρόπο. Την πόλη, τονίζει, την κάνουν οι πολίτες. Και η αρχιτεκτονική πρέπει να είναι στην υπηρεσία τους. Πώς; «O νέος τρόπος οργάνωσης των πόλεων είναι ευέλικτος, ζωντανός, κι έτσι προσαρμόζεται σαν ένα ζωτικό όργανο που συμμετέχει στην καθημερινή ζωή».

Περιέργως, γράφει στην «El País» η ιστορικός τέχνης Ανάτσου Ζαμπαλμπεασκόα, την καλύτερη απάντηση στην ανάγκη να αποκτήσουν οι πόλεις μεγαλύτερη αταξία, ώστε να γίνουν πιο βιώσιμες, τη δίνουν δύο τελείως διαφορετικοί τόποι: η Κοπεγχάγη και το Μεντεγίν. Στην πρώτη, η υπεράσπιση του κοινωνικού κράτους έχει οδηγήσει σε προγράμματα όπως το Superkilen, που είναι σχεδιασμένο για να φέρνει κοντά πρόσφυγες και ντόπιους στο Νορέμπρο, μια από τις γειτονιές της πρωτεύουσας με τη μεγαλύτερη ποικιλομορφία. Στη δεύτερη, η κατασκευή πολλών σπιτιών από τους ίδιους τους κατοίκους τους έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση διαρκούς αλλαγής. «Η αταξία στις λατινοαμερικάνικες πόλεις είναι ένας μηχανισμός που αυξάνει τη συμμετοχή των κατοίκων και αποτελεί έτσι μια πρακτική συνεργασίας», λέει ο κολομβιανός αρχιτέκτονας Τζανκάρλο Μασάντι.

Ας μείνουμε όμως στην Ευρώπη. Οι μεγάλες πόλεις αναπτύσσουν τα σχέδιά τους για τον δημόσιο χώρο γύρω από τρεις άξονες: τη βελτίωση των συνθηκών χρήσης για τις καθημερινές δραστηριότητες, την ανάκτηση δημοσίου χώρου που χρησιμοποιούσαν ως τώρα τα ιδιωτικά αυτοκίνητα και την επανένταξη της φύσης. Το Παρίσι, έτσι, επιδιώκει να υπάρχει πρόσβαση στις βασικές υπηρεσίες από οποιοδήποτε σημείο σε απόσταση 15 λεπτών με τα πόδια, ενθαρρύνει τη χρήση ποδηλάτων και σχεδιάζει να καλυφθεί από πράσινο μέχρι το 2030 το 50% του δημόσιου χώρου, έναντι 10% που είναι σήμερα. Η Βαρκελώνη έχει σκοπό να αυξήσει τους ποδηλατόδρομους από 116 χιλιόμετρα το 2015 σε 272 το 2023 και πολλαπλασιάζει τις superillas, «σουπερτετράγωνα» δηλαδή που δίνουν προτεραιότητα στους πεζούς, στα ποδήλατα και στο πράσινο. Κάτι ανάλογο έχει στο μυαλό του και ο δήμαρχος Αθηναίων, αλλά το κάνει με χαοτικό τρόπο, ελπίζοντας ότι το τελικό αποτέλεσμα των παρεμβάσεών του θα αποζημιώσει τους κατοίκους για την ταλαιπωρία τους.

«Μια καλή δημόσια ζωή είναι το αποτέλεσμα μιας ποικιλίας υπηρεσιών και ανθρώπων, εισοδημάτων και φυλών», λέει στην «El País» ο αμερικανός κοινωνιολόγος Ερικ Κλίνενμπεργκ. «Γιατί να βγεις στον δρόμο αν είναι να συναντήσεις τους ίδιους ανθρώπους; Το πρόβλημα είναι ότι οι γειτονιές με τη μεγαλύτερη ποικιλομορφία είναι ταυτόχρονα κι εκείνες με τις μικρότερες δημόσιες επενδύσεις. Oι κοινωνίες που σχεδιάζει η αγορά είναι άνισες. Οι καλύτερες γειτονιές του Μαϊάμι ή του Λος Αντζελες είναι ένας πράσινος κόσμος. Η ανισότητα στην πρόσβαση στη φύση αποτελεί έναν καθρέφτη της αδικίας».

Πιστέψαμε ότι αν αυξάναμε την αποτελεσματικότητα κάποιου πράγματος, θα βελτιώναμε τη ζωή, λέει ο Κλίνενμπεργκ. «Θέλαμε έναν κόσμο χωρίς τριβές. Ενας τέτοιος κόσμος όμως δεν είναι ζωντανός. Αρχιτέκτονες όπως ο Μις φαν ντερ Ρόε σχεδίασαν μέρη καθαρά και αποστειρωμένα. Αυτό θέλουμε από τη ζωή; Στην κοινωνική ζωή, η τριβή, η αταξία, η αναποτελεσματικότητα είναι θετικά πράγματα. Μας βοηθούν να μειώσουμε την ταχύτητα. Μας βοηθούν να κάνουμε μια παύση. Κι όταν κάνουμε παύση, μιλάμε. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε με ανθρώπους με τους οποίους δεν συμφωνούμε. Η αλληλεγγύη όμως δεν χτίζεται στο Twitter, επιτυγχάνεται στον δρόμο. Το μετρό, ας πούμε, είναι ένα μεγάλο σχολείο. Μαθαίνεις να συνδέεσαι με τον άλλο χωρίς να τον πλησιάζεις υπερβολικά».

Ο Κλίνενμπεργκ υπήρξε σύμβουλος του προέδρου Ομπάμα σε θέματα κοινωνικής οργάνωσης, κατηγορεί όμως κι εκείνον ότι δεν έδωσε βάρος σε αυτό το πεδίο. Από τη Δεξιά δεν περιμένει να μειώσει τις ανισότητες, αλλά κι από την Αριστερά δεν έχει μεγάλες προσδοκίες, γιατί της λείπει η κοινωνική φαντασία. «Ποιος θα ψηφίσει ένα κόμμα που υποστηρίζει ότι πρέπει να τρώμε λιγότερο κρέας, να ταξιδεύουμε λιγότερο, να μην οδηγούμε αυτοκίνητο, να μην αγοράζουμε πολλά ρούχα; Ενα κόμμα που ζητά θυσίες δεν κερδίζει».

Οταν μελετούσε τον καύσωνα στο Σικάγο, ο Κλίνενμπεργκ έκανε και μια άλλη ενδιαφέρουσα διαπίστωση: πολλοί άνθρωποι ζούσαν και πέθαιναν μόνοι. Αποφάσισε τότε να γράψει ένα βιβλίο με τίτλο «Solo en America», μετά κατάλαβε όμως ότι η μοναχικότητα δεν ήταν τιμωρία, αλλά επιλογή, και άλλαξε τον τίτλο σε «Going Solo». Πρόκειται για τη μεγαλύτερη δημογραφική αλλαγή της σύγχρονης ζωής, τονίζει. «Πολλοί κερδίζουν περισσότερα χρήματα από τους γονείς τους και τα χρησιμοποιούν για να ζουν μόνοι. Στις νεότερες ηλικίες, οι περισσότεροι από αυτούς είναι άνδρες. Στις ηλικίες άνω των 50, είναι γυναίκες. Και είναι μοναχικοί, όχι μόνοι: περνούν περισσότερο χρόνο στα μπαρ και τα μουσεία από τους υπόλοιπους».

Ερικ Κλίνενμπεργκ (1970 – )

Τελικά τους αφορούσεα

Γεννημένος στο Σικάγο από εβραίους μετανάστες, σπούδασε στο Λος Αντζελες και στη συνέχεια μετακόμισε στη Νέα Υόρκη, όπου διδάσκει σήμερα στο ομώνυμο πανεπιστήμιο. Το 2002 εκδόθηκε το βιβλίο του «Καύσωνας. Σικάγο, καλοκαίρι 1995. Η κοινωνική αυτοψία μιας καταστροφής», όπου ανακεφαλαίωνε τα μαθήματα από τον καύσωνα που σκότωσε 700 ανθρώπους στο Σικάγο. Οι καύσωνες δεν αποτελούν φυσικές καταστροφές, έγραφε, οι κοινωνικές, υγειονομικές και πολιτικές ανισότητες είναι εκείνες που μετατρέπουν τα ακραία καιρικά φαινόμενα σε καταστροφές – γι’ αυτό και οι περισσότεροι θάνατοι στο Σικάγο σημειώθηκαν στις υποβαθμισμένες συνοικίες με ανύπαρκτη κοινωνική ζωή. Καθώς το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου το είχε γράψει στο Παρίσι, αναζήτησε έναν γάλλο εκδότη για να του το βγάλει, αλλά όλοι του έλεγαν ότι δεν τους αφορούσε, οι καύσωνες ήταν αμερικανική ιδιαιτερότητα. Τον επόμενο χρόνο, η Γαλλία γνώρισε τον πρώτο της καύσωνα και θρήνησε 20.000 νεκρούς.