Σταματήστε να κατηγορείτε {LF}τη ρωσική ψυχή

Σε ένα ενδιαφέρον πρόσφατο άρθρο στο Times Literary Supplement, η ουκρανή συγγραφέας Οξάνα Ζαμπούζκο κατηγόρησε τους αναγνώστες ότι δεν αναγνωρίζουν τη βαρβαρότητα της Ρωσίας. Πάρα πολλοί άνθρωποι, υποστήριξε η Ζαμπούζκο, πιστεύουν ότι μεγάλοι ρώσοι συγγραφείς, όπως ο Φιόντορ Ντοστογέφσκι, εξέφρασαν ανθρωπιστικές ευρωπαϊκές αξίες. Υποστήριξε ότι δεν έχουν κοιτάξει αρκετά βαθιά στην άγρια ρωσική ψυχή. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο μέσα από το πρίσμα του «ντοστογεφσκισμού», λέει, το οποίο ορίζει ως «έκρηξη καθαρού, αποσταγμένου κακού και κατασταλμένου μίσους και φθόνου για πολύ καιρό».

Αυτό το είδος πολιτισμικής ανάλυσης ακούγεται παλιομοδίτικο. Ηταν συνηθισμένο να ερμηνεύεται το Τρίτο Ράιχ ως ασθένεια της γερμανικής ψυχής: «Από τον Λούθηρο στον Χίτλερ» έλεγαν, υπονοώντας ότι ο αντισημιτισμός του Λούθηρου έβαλε τους σπόρους του ναζισμού περίπου 350 χρόνια πριν γεννηθεί ο Χίτλερ. Αλλά λίγοι άνθρωποι στις μέρες μας έχουν μια τόσο ωμή άποψη για τη γερμανική ιστορία.

Πολλοί εφάρμοσαν παρόμοιες ιδέες με ακόμη μεγαλύτερη πεποίθηση στην Ιαπωνία τη δεκαετία του 1940. Δεδομένου ότι η Ιαπωνία δεν είχε έναν δικτάτορα όπως ο Χίτλερ ή ένα κόμμα που έμοιαζε με τους ναζί, οι επικριτές κατηγόρησαν τον πολιτισμό της χώρας για τον μιλιταρισμό της τον 20ό αιώνα. Ενώ οι Γερμανοί μπορούσαν να παρασυρθούν από τη δολοφονική λατρεία του ρατσισμού ακούγοντας Μότσαρτ ή διαβάζοντας Γκαίτε, η Ιαπωνία υποτίθεται ότι ήταν διαφορετική. Εκεί, μόνο η μαζική επανεκπαίδευση θα μπορούσε να θεραπεύσει μια αρχαία πολιτιστική ασθένεια που σχετίζεται με το πνεύμα των σαμουράι και τη «φεουδαρχία».

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι κατοχικές Αρχές των ΗΠΑ απαγόρευσαν συμπτώματα αυτής της υποτιθέμενης ασθένειας, όπως θεατρικά έργα Καμπούκι, δράματα ξιφομαχίας, ακόμη και εικόνες του ιερού όρους Φούτζι. Αυτό ενόχλησε πολλούς Ιάπωνες, αλλά οι περισσότεροι αντιμετώπιζαν προβλήματα επιβίωσης στα σκληρά μεταπολεμικά χρόνια για να αντιδράσουν στις απαγορεύσεις, οι οποίες ούτως ή άλλως άρθηκαν σύντομα.

Τόσο η Γερμανία όσο και η Ιαπωνία εξακολουθούν να έχουν ακροδεξιές ομάδες που τριγυρνούν με μαχητικό εξοπλισμό, αλλά το ίδιο συμβαίνει και στις περισσότερες δυτικές δημοκρατίες. Είναι δύσκολο να βρει κανείς ίχνος του πνεύματος των σαμουράι στη σημερινή Ιαπωνία ή της φυλετικής βαρβαρότητας στη σύγχρονη Γερμανία. Αντίθετα, και οι δύο χώρες είναι εξαιρετικά ειρηνικές, με τη Γερμανία να είναι πιο φιλόξενη στους μετανάστες και τους πρόσφυγες από τις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πολιτιστική επανεκπαίδευση λειτούργησε. Αντιθέτως, υποδηλώνει ότι η πολιτισμική ανάλυση ήταν πάντα λανθασμένη.

Ακόμη και μια πρόχειρη έρευνα της παγκόσμιας ιστορίας δείχνει ότι η άγρια ​​συμπεριφορά και τα δολοφονικά καθεστώτα μπορούν να προκύψουν οπουδήποτε. Μερικές από τις χειρότερες φρικαλεότητες κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου τον 17ο αιώνα διαπράχθηκαν από Σουηδούς. Πολιτισμένοι άνθρωποι μπορούν να μετατραπούν σε βάρβαρους όταν οι δημαγωγοί και οι δικτάτορες εκμεταλλεύονται τους φόβους τους και ενεργοποιούν τα πιο αταβιστικά ένστικτά τους. Οι Ιάπωνες και οι Γερμανοί το γνωρίζουν αυτό, όπως και οι Σέρβοι, οι Κορεάτες, οι Αμερικανοί, οι Ρώσοι και πολλοί άλλοι.

Είναι αλήθεια ότι ορισμένες χώρες έχουν μεγαλύτερη ιστορία πολιτικής καταπίεσης από άλλες. Οι Ρώσοι δεν ήταν τυχεροί από αυτή την άποψη. Αλλά το να ισχυριστείς ότι η κακή διακυβέρνηση του Πούτιν (ή του Στάλιν) είναι ένα φυσικό και αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ρωσικής κουλτούρας είναι σαν να πέφτεις στην ίδια παγίδα με τους θεωρητικούς «από τον Λούθηρο στον Χίτλερ». Οπως έδειξαν η μεταπολεμική Γερμανία και Ιαπωνία, τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο και ο «εθνικός χαρακτήρας» μπορεί να αλλάξει γρήγορα.

Η φετιχοποίηση της ρωσικής κουλτούρας ως άγριας ρίζας της επιθετικότητας του Πούτιν και του βάναυσου πολέμου στην Ουκρανία είναι και επικίνδυνη και άστοχη. Η ακύρωση παραστάσεων ρώσων συνθετών, ο αποκλεισμός ρώσων καλλιτεχνών και παικτών του τένις ή η κατακραυγή κατά της ρωσικής λογοτεχνίας είναι κάτι που ωφελεί τον δικτάτορα του Κρεμλίνου. Κανένας πολιτισμός, τουλάχιστον ο ρωσικός πολιτισμός, δεν είναι μονολιθικός. Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός επηρέασε την Αγία Πετρούπολη και πολλοί ρώσοι συγγραφείς, συνθέτες και καλλιτέχνες αναζήτησαν έμπνευση στη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Βρετανία. Επειτα, υπάρχει η σλαβόφιλη πλευρά της ρωσικής κουλτούρας, η οποία είναι καχύποπτη και αγανακτισμένη με τη Δύση, η οποία υπήρξε πηγή ρομαντικής και πνευματικής τέχνης, αλλά καλλιέργησε και βίαιη παράνοια. Τα μυθιστορήματα του Ντοστογέφσκι είναι ένα μείγμα και των δύο.

Ο Πούτιν θα ήθελε όλοι οι Ρώσοι να αισθάνονται ότι η αλαζονική, παρακμιακή, διεφθαρμένη Δύση είναι έτοιμη να τους επιβληθεί και να συντρίψει το περήφανο πνεύμα τους. Απευθύνεται σε ένα σύμπλεγμα καταδίωξης που διεγείρεται εύκολα αλλά δεν είναι αποκλειστικά ρωσικό. Τόσο η ναζιστική όσο και η ιαπωνική προπαγάνδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν εμποτισμένες από αυτολύπηση. Η εκδοχή του Πούτιν τροφοδοτεί τις τραυματικές αναμνήσεις της τρομερής γερμανικής εισβολής στη Σοβιετική Ενωση το 1941 και είναι επίσης βαθιά προσωπική. Ως πρώην αξιωματικός της KGB, βλέπει τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης ως προσβολή για όλα όσα υποστήριξε. Ομως ο Πούτιν δεν εκπροσωπεί τη ρωσική κουλτούρα.

Το να βλέπεις τον πόλεμο της Ουκρανίας ως σύγκρουση όχι μόνο με το καθεστώς του Πούτιν αλλά και με τη ρωσική κουλτούρα και να αντιμετωπίζεις όλους τους Ρώσους ως υπαρξιακούς εχθρούς, αποτελεί δώρο για το Κρεμλίνο. Ενισχύει το σύμπλεγμα καταδίωξης που χρειάζεται ο Πούτιν για να κρατήσει τον ρωσικό λαό στο πλευρό του. Επιπλέον, καλλιεργεί το είδος των απόψεων που οι Σύμμαχοι παρανόησαν στη μεταπολεμική Γερμανία και Ιαπωνία ως δείκτες αμετάβλητου εθνικού χαρακτήρα.

Πρέπει να αποφύγουμε να ξανακάνουμε αυτό το λάθος. Αντίθετα, θα πρέπει να γιορτάσουμε τα αριστουργήματα της ρωσικής τέχνης, της μουσικής, του χορού και της λογοτεχνίας και να φυλάξουμε την καταδίκη μας για εκείνους, όπως ο Πούτιν και ο στενός κύκλος του, που δηλητηρίασαν το πηγάδι που τα παρήγαγε.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι συγγραφέας