Πανδημίες και κλιματική κρίση τον 7ο αιώνα

Το ερώτημα παραμένει: πώς η Ρώμη, επί μία χιλιετία ιστορικής παρουσίας, κατέκτησε, διοίκησε, διαμόρφωσε το 80% του τότε κόσμου και πώς κατέρρευσε; Οι ιστορικοί προσδιορίζουν την περίοδο της ακμής της (200 π.Χ. – 150 μ.Χ.), της μετάβασης από τους αυτοκράτορες της Συγκλήτου στους ηγεμόνες των λεγεώνων και στη διαίρεση Ανατολής και Δύσης (150 – 450 μ.Χ.), της προϊούσας παρακμής με καθοριστικούς σταθμούς την κατάκτηση και σύληση της Αιώνιας Πόλης από τους Βησιγότθους του Αλάριχου (24 Αυγούστου 410), όπου «σε μια πόλη, αφανίστηκε η ίδια η Γη» και τις επιθέσεις και εισβολές βαρβαρικών ορδών και στρατευμάτων από τον Βορρά και τις στέπες, ως την εμφάνιση του πρώιμου Ισλάμ, το οποίο ξεκίνησε την ταχύτατη πορεία του από την Ανατολή στη Δύση, με τις πρώτες κατακτήσεις του να χρονολογούνται περί το 630 μ.Χ. Τότε, η Ρώμη ήταν πια ένα χωριό, που στα χρόνια του Οκταβιανού Αύγουστου είχε πληθυσμό 700.000 κατοίκων, όπως η Κωνσταντινούπολη, αυτή η Νέα Ρώμη, «μια πόλη του πεπρωμένου», κατά την ίδρυσή της από τον Μέγα Κωνσταντίνο είχε 30.000 κατοίκους και πριν καλά-καλά ονομαστεί Βασιλεύουσα είχε πληθυσμό ενός εκατομμυρίου.

Η Ρώμη κλήθηκε να γίνει αυτοκρατορία. Οι τελευταίοι απόγονοι των επιγόνων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Σελευκίδες, Πτολεμαίοι, άρχοντες της Περγάμου, της Ηπείρου, της Μακεδονίας, της παραχώρησαν εδάφη, ζήτησαν στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, εκμεταλλεύτηκαν το φόβητρο και τις ικανότητες των λεγεώνων προδίδοντας ο ένας τον άλλο, συμμαχώντας ο ένας με τον άλλο, εξαντλημένοι από συνεχείς επί δύο αιώνες πολέμων. (Αγγελος Χανιώτης, «Η Εποχή των κατακτήσεων», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021.) Επρόκειτο, όπως σημειώνει ο ιστορικός Πολύβιος, για «συμπλοκή», δηλαδή για το ότι οι ως τότε διάσπαρτες και επί μέρους πράξεις δεν είχαν συνοχή ως προς τις πρωτοβουλίες, τα αποτελέσματα και τον τρόπο διεξαγωγής τους. Με την εμφάνιση της Ρώμης (Πρώτος Ιλλυρικός Πόλεμος, 229-228 π.Χ.), η ιστορία έγινε ένα οργανικό σύνολο και οι πράξεις στην Ιταλία και στη Βόρεια Αφρική συμπλέχτηκαν με εκείνες στην Ελλάδα και στην Ασία. Κοντολογίς, η Ιστορία πέρασε στην εξουσία της Ρώμης.

Εκείνο το οργανικό σύνολο στηρίχτηκε στον συνδυασμό μιας κουλτούρας μαζικής στρατιωτικής κινητοποίησης κατακτητών, κατακτημένων, μισθοφόρων και βαρβάρων από όλα τα σημεία του ορίζοντα, διαρκούς κινητοποίησης που επωφελήθηκε από τη σταδιακά αποκτούμενη εδαφική εγγύτητα προσπέλασης ηγεμονιών και πόλεων-κρατών και από μια εσωτερική πολιτική ανθεκτικότητα και σταθερότητα της αυτοκρατορικής αντίληψης, η οποία επιβλήθηκε ως απαραίτητη και μοναδική πολιτική και πολιτειακή επιλογή μέσω των συγκλητικών και τοπικών ομάδων με το προνόμιο του «Ρωμαίου πολίτη», με άλλα λόγια του κοινωνικού κεφαλαίου που εξασφάλιζε τη μακροβιότητα της ρωμαϊκής εξουσίας και διατήρησης. Διακρίνεται μάλιστα μια πείσμονα αντοχή: η περίοδος ακμής διήρκεσε 350 χρόνια εσωτερικής ανόδου και εξωτερικής ευκαιρίας, χρειάστηκαν άλλα 300 για τη διαχείριση των αποκλίσεων και τη βασανιστική αποδυνάμωσή της μέσω μιας περιόδου ειρήνης (pax romana), ακολουθούμενης από μια συνεχή αντιστροφή της ανθοφορίας μέχρι μαρασμού και πλήρους κατάρρευσης.

Αν αυτά είναι τα βασικά στοιχεία της ανόδου και πτώσης (Walter Scheidel, «Escape from Rome», Princeton University Press, 2019), η απορία του ρωμαϊκού παραδείγματος έχει παραμείνει όχι ως προς την άνοδό του, αλλά ως προς την πτώση του. Την προκάλεσε ο Eduard Gibbon (ο παρ’ ημίν Γίβων) με το περίφημο ως τις μέρες μας σύγγραμμα «Η Ιστορία της Παρακμής και Πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» (σε έξι τόμους, 1772-1789), όπου υποστηρίζει ότι «η παρακμή της Ρώμης ήταν το φυσικό και αναπόφευκτο αποτέλεσμα του άμετρου μεγαλείου. Η ευημερία έκανε την αρχή της παρακμής να ωριμάσει, οι αιτίες της καταστροφής πολλαπλασιάστηκαν με την επέκταση των κατακτήσεων, και μόλις ο χρόνος ή η τύχη αφαίρεσε τα τεχνητά στηρίγματα, το πελώριο υφαντό κατέρρευσε από το ίδιο του το βάρος». Αυτή η «ηθική» διάσταση, τελεολογική κατά βάθος, εντάσσεται στο κλίμα του Διαφωτισμού, δεν είχε πρόσβαση σε επαρκείς πρωτογενείς πηγές, εξακολουθεί πάντως να ερμηνεύεται και συντηρεί μια κυκλοφοριακή συμφόρηση ανταγωνιστικών θεωριών: ένας σύγχρονος γερμανός κλασικιστής κατέγραψε 210 διαθέσιμες υποθέσεις της πτώσης της Ρώμης.

«Φυσικά αρχεία»

Ο Κάιλ Χάρπερ (Kyle Harper, 1979), ιστορικός της αρχαιότητας και καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα, εστιάζει το ερευνητικό έργο του στην οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική ιστορία, αποδεχόμενος πως οι γνώριμες θεωρίες έχουν τα πλεονεκτήματά τους και παραμένουν αναπόσπαστο μέρος των οικονομικών και κοινωνικών δεδομένων, δεν λαμβάνουν όμως υπόψη τους τα φυσικά αρχεία, όπως δείγματα παγετώνων, πέτρες σπηλαίων, λιμναίες αποθέσεις και θαλασσινά ιζήματα, δακτύλιους των δέντρων, που φυλάσσουν τους κώδικες του παρελθόντος της Γης, τη διαρκώς μεταβαλλόμενη «πλατφόρμα του πλανήτη». Η εξελικτική βιολογία συγκεντρώνει το ευαίσθητο αρχείο της υγείας και των ασθενειών. Και το μεγαλύτερο αρχείο είναι τα γονίδια που οι πολυεπιστημονικές εξελίξεις επιτρέπουν να ανασυστήσουμε το δέντρο της ζωής και να ταυτοποιήσουμε μικροβιακούς μαζικούς δολοφόνους της ιστορίας. Χάρη στην ικανότητά μας να ανακτούμε δεδομένα για την παλαιοκλιματική και γονιδιωματική ιστορία, γνωρίζουμε πως η υπόρρητη παραδοχή ότι το περιβάλλον υπήρξε σταθερό και ανεπηρέαστο από τον άνθρωπο στη χιλιετία της ρωμαϊκής ιστορίας υπήρξε μια υπερφίαλη παραδοχή.

Συνοπτικά, το κλίμα επηρέασε θετικά την άνοδο της Ρώμης: ήπιο, εποχιακά σταθερό, αντιμετωπίσιμο κατά τις σύντομες περιόδους παγετού, ανατρεπτικό όσο οι ανθρώπινες παρεμβάσεις το ταλαιπωρούσαν και εκείνο αντιδρούσε με σιτοδείες, καταστροφές, αύξηση της θνησιμότητας, σε μία Ρώμη που βρωμούσε εξαιτίας της πολυκοσμίας και της έλλειψης υγιεινής, επιβαρύνθηκε όταν η πρώτη πανδημία έφτασε εντός των τειχών της. Την είχε φέρει από τη λεηλατημένη Σελεύκεια «κάποιος λεγεωνάριος, όταν άνοιξε ένα κιβώτιο στον ναό του Μακρόμαλλου Απόλλωνα». Ηταν το έτος 166 μ.Χ. και έμεινε γνωστή ως Λοιμός της δυναστείας των Αντωνίνων. Επρόκειτο μάλλον για πανδημία ευλογιάς.

Ο Λοιμός του Κυπριανού είναι μια λησμονημένη πανδημία. Ο γεννημένος στη ρωμαϊκή Καρχηδόνα Κυπριανός πήρε την εκκεντρική απόφαση να γίνει χριστιανός περί το 245-246 μ.Χ., όταν δεν υπήρχαν παρά μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χριστιανών διάσπαρτων ανά την αυτοκρατορία. Εκείνος ο λοιμός, σε εποχή κλιματικής αταξίας, επιδρομών Πάρθων, Γότθων, Σαρματών, θεϊκή τιμωρία, υπήρξε σε μεγάλο βαθμό αιτία και αφορμή για την ανάπτυξη και εμπέδωση του χριστιανικού δόγματος, για το οποίο ο προπατορικά ένοχος άνθρωπος αναμένει τη σωτηρία του από τον ένα και μοναδικό Πλάστη του Κόσμου. Ο ρητοροδιδάσκαλος Κυπριανός είχε την ελευθέρια μόρφωση που του επέτρεπε να υποστηρίξει τις σωτήριες θέσεις της νέας θρησκείας και αναγνωρίζεται ως η σημαντικότερη φυσιογνωμία της δυτικής Εκκλησίας κατά τον 3ο αιώνα. Γνωρίζουμε ότι ο λοιμός προήλθε από την Αιθιοπία, μαινόταν επί δεκαπέντε χρόνια, «μάρανε το πρόσωπο της Γης, έσωζε όσους προσκόμιζαν αποδείξεις πίστης», κάλυψε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας, ήταν μια μορφή ιογενούς αιμορραγικού πυρετού.

Το τελικό χτύπημα ήταν η πρώτη πανδημία πανώλης γνωστή ως Λοιμός του Ιουστινιανού, η οποία εκδηλώθηκε το 558 μ.Χ. και με τριάντα οκτώ «συμβάντα» έφτασε ως το 749 μ.Χ., επηρεάζοντας Ανατολή και Δύση, από την Ιρλανδία και την Αγγλία, στην Ιταλία, την Ελλάδα, τη Μέση Ανατολή ως την Κίνα. Βρισκόμαστε πια στους πρώιμους Μέσους Χρόνους.

Ο Κάιλ Χάρπερ έχει γράψει ένα συναρπαστικό κείμενο, στηριγμένο σε εβδομήντα σελίδες βιβλιογραφίας, όπου το ασταθές μείγμα δομής και τυχαιότητας νόμων της φύσης, αλλά και καθαρής σύμπτωσης, αποδεικνύει πως η φύση και η ανθρωπότητα είναι δύο δαιμόνια αξεχώριστα εντός της Ιστορίας. «Η ρωμαϊκή συνάντηση με τη φύση όχι μόνο δεν σηματοδοτεί την τελευταία σκηνή ενός αμετάκλητα χαμένου αρχαίου κόσμου, αλλά ενδέχεται να αποτελεί την εναρκτήρια πράξη ενός νέου δράματος, που ακόμα εκτυλίσσεται γύρω μας. Ενας πρόωρα παγκόσμιος κόσμος, όπου η εκδίκηση της φύσης αρχίζει να γίνεται αισθητή, παρά τις επίμονες ψευδαισθήσεις ελέγχου, μας φέρνει πιο κοντά στους Ρωμαίους, οι οποίοι συγκεντρώνονταν για να επευφημήσουν τα θεάματα χωρίς να υποψιάζονται το επόμενο κεφάλαιο και την εγγύτητα αυτή, που από πολλές απόψεις δεν είχαν φανταστεί». Η δίνη της επιτάχυνσης στην ακμή της Ανθρωποκαίνου εποχής της ανθρωποποιημένης Φύσης και της απανθρωποποιημένης Ανθρωπότητας είναι ένα δυσοίωνο παράδοξο, όπου φυσικά και τεχνητά μικρόβια έχουν πεδίο δράσης. Απαραίτητο να τονιστεί πως η αξία του πονήματος του Κάιλ Χάρπερ αναδεικνύεται χάρη στον μεταφραστή Γιώργο Καράμπελα, που απέδωσε επακριβώς όλους τους επιστημονικούς όρους.

{1BSYG}Kyle Harper{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η μοίρα της Ρώμης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Καράμπελας{CR}Εκδ. Εικοστού πρώτου, {LF}σελ. 512{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 29,68 ευρ{4BTIM}ώ