Δυστυχισμένα γενέθλια, Αντρέι Ζαχάροφ

Τον περασμένο μήνα, ο Αντρέι Ζαχάροφ – ο σοβιετικός πυρηνικός φυσικός ο οποίος μετατράπηκε σε ακτιβιστή κατά των πυρηνικών και κέρδισε το Βραβείο Νομπέλ – θα έκλεινε τα 101 χρόνια του. Οπως σημείωσε προσφάτως ο δισεκατομμυριούχος ρώσος επιχειρηματίας Ολεγκ Ντεριπάσκα, ο Ζαχάροφ «κατανόησε όσο κανείς άλλος τις πραγματικές συνέπειες της χρήσης πυρηνικών όπλων και την έλλειψη νοήματος στην κούρσα των εξοπλισμών. Συστηματικά δε πρόβαλε μία θέση αρχών: Για την ειρήνη».

Βεβαίως, η αποτροπή του πυρηνικού πολέμου δεν ταυτίζεται με τη διασφάλιση της ειρήνης. Κατά βάση, όπως πολύ καλά γνώριζε ο Ζαχάροφ, ο οποίος συνέβαλε στη δημιουργία της σοβιετικής θερμοπυρηνικής βόμβας, σημαίνει την αποτροπή της εξαφάνισης. Οπως έγραψε το 1968, «ένας θερμοπυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να θεωρηθεί ως συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα (σύμφωνα με τη διατύπωση του Κλάουζεβιτς). Θα ήταν ένα μέσο οικουμενικής αυτοκτονίας».

Ομως, ο Χρουστσόφ δεν κάμφθηκε από τις εκκλήσεις του Ζαχάροφ, ενώ έφτασε να οργιστεί από την επιμονή του. «Εσύ φτιάχνεις τις βόμβες και τις δοκιμάζεις», του είχε πει. «Μην προσπαθείς να μας πεις τι να κάνουμε ή πώς να συμπεριφερθούμε», πρόσθεσε – σημειώνοντας ότι, σε κάθε περίπτωση, η ΕΣΣΔ είχε πραγματοποιήσει 83 δοκιμές, ενώ η Αμερική 194.

Αναμφίβολα, ο Χρουστσόφ συμφωνούσε με τον Ζαχάροφ ότι ένας πυρηνικός πόλεμος θα οδηγούσε στην πλήρη καταστροφή και ποτέ δεν ονειρεύτηκε να ξεκινήσει έναν τέτοιο πόλεμο. Ταυτόχρονα, όμως, πίστευε πως η ισοτιμία σε επίπεδο πυρηνικών, όπως και η ακραία πολιτική – με τη μορφή που αυτή ασκήθηκε κατά την Κρίση των Πυραύλων στην Κούβα το 1962 -, ήταν πολιτικά αναγκαία. Στα απομνημονεύματά του έγραψε ότι όσο η Δύση ανέπτυσσε πυρηνικά όπλα, ήταν απλώς λογικό και οι Σοβιετικοί να κάνουν το ίδιο. Εξέφρασε, όμως, τη λύπη του για την αγένεια που επέδειξε έναντι του Ζαχάροφ, ενός «ηθικά αψεγάδιαστου» ανθρώπου, του οποίου «το κίνητρο ήταν το κοινό καλό όλου του κόσμου» και ήταν αφοσιωμένος «στο να υπάρξουν όλες οι δυνατές συνθήκες για μια καλύτερη ζωή για τον άνθρωπο».

Αυτή η αγένεια είχε επιπτώσεις. Οταν το Πολιτικό Γραφείο τον απομάκρυνε το 1964, ισχυρίστηκε ότι το πρόβλημά του δεν ήταν μόνο ότι λάμβανε βιαστικές και αδόκιμες αποφάσεις, αλλά και ότι συμπεριφέρθηκε «άτολμα» απέναντι στον Ζαχάροφ. Ο ισχυρισμός είχε βάση: μετά την απομάκρυνση του Χρουστσόφ, ο Ζαχάροφ χαρακτηρίστηκε σύντομα persona non grata για το σοβιετικό κατεστημένο, εξαιτίας των αιτημάτων του για πνευματική ελευθερία και άλλα δικαιώματα.

Τριάντα και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ζαχάροφ διώκεται πάλι – και ο κίνδυνος ενός πυρηνικού πολέμου αυξάνεται εκ νέου. Ο Ζαχάροφ ακυρώνεται και σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Ομως, κάθε ηγέτης θα μπορούσε να ωφεληθεί εάν διάβαζε λίγο Ζαχάροφ.

Το σίγουρο είναι ότι πουθενά η επίγνωση της κληρονομιάς του δεν είναι πιο σημαντική από ό,τι στη Ρωσία. Ενώ ορισμένα μέλη της ρωσικής ελίτ γκρινιάζουν για τον πόλεμο σε ιδιωτικές συζητήσεις, ελάχιστοι έχουν τολμήσει να τον αμφισβητήσουν δημοσίως. Ο Ντεριπάσκα, στον οποίο η Δύση έχει επιβάλει κυρώσεις για τις υποτιθέμενες σχέσεις του με το Κρεμλίνο, αποτελεί μια εξαίρεση.

Από την αυξανόμενη καταπίεση και την οικονομική καταστροφή μέχρι την ταχύτατη διαδικασία του brain drain, η Ρωσία έχει υποστεί βαριές απώλειες από τον πόλεμο του Πούτιν. Η λήθη όσον αφορά την κληρονομιά του Ζαχάροφ θα αποτελούσε ένα ακόμη βήμα προς τα πίσω. Ας ελπίσουμε πως δεν θα είναι ένα βήμα προς την κατεύθυνση της οικουμενικής αυτοκτονίας.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης και συγγραφέας