Το τέλος της ευρωπαϊκής αυτονομίας

Η διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς τη Σκανδιναβία αποτελεί, μεταξύ άλλων, αποτύπωση σε θεσμικό και διπλωματικό επίπεδο μιας βαθύτερης πολιτικής επίπτωσης του πολέμου στην Ουκρανία. Αυτή την επίπτωση περιέγραψε σε πρόσφατη συνέντευξή του ο πρώην πρωθυπουργός της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ: «Με την είσοδο της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ θα έχουμε ένα πιο ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ αλλά μάλλον λιγότερη ευρωπαϊκή αυτονομία».

Ο όρος «ευρωπαϊκή αυτονομία» περιγράφει την εκπεφρασμένη φιλοδοξία της ΕΕ να αναπτύξει μια ανεξάρτητη και στρατηγική παρουσία στη διεθνή σκηνή, διασφαλίζοντας την εμπορική, τεχνολογική, ενεργειακή, ακόμα και στρατιωτική της ανεξαρτησία. Ο στόχος της στρατηγικής αυτονομίας διέτρεχε όλες τις πολιτικές της ΕΕ τα τελευταία χρόνια, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν άλλωστε είχε δηλώσει ότι θα ηγούνταν μιας «γεωπολιτικής Επιτροπής». Και είναι αυτή η αυτονομία που μέσα σε μόλις τρεις μήνες πολέμου έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τη ρητορική των ευρωπαϊκών ελίτ, καθώς προστρέχουν στις ΗΠΑ μπροστά στη ρωσική απειλή.

Κάποιος θα αντιτείνει ότι η επαναπροσέγγιση ΗΠΑ – ΕΕ δεν σημαίνει απαραίτητα την υποχώρηση της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή αυτονομία ήταν εξαρχής ένας ασαφής όρος που συγκάλυπτε σημαντικές διαφορές στην οπτική των κρατών-μελών. Οι χώρες της ΕΕ κοντά στη Ρωσία, για παράδειγμα, ποτέ δεν είδαν την ευρωπαϊκή αυτονομία ως υποκατάστατο του ΝΑΤΟ και όποτε ο Εμανουέλ Μακρόν εκφραζόταν κατά αυτόν τον τρόπο, η αντίδρασή τους ήταν άμεση.

Από την άλλη, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας κέρδισε έδαφος στην ΕΕ στα χρόνια της προεδρίας Τραμπ, όταν ακριβώς έγινε σαφές ότι στην εποχή του λαϊκισμού η Ευρώπη δεν μπορεί να εξαρτάται για την ασφάλειά της ούτε καν από μέχρι πρότινος έμπιστους συμμάχους. Οταν ο Τζο Μπάιντεν αντίθετα μιλούσε με θερμά λόγια για «επιστροφή στις συμμαχίες», ήταν και μια προειδοποίηση προς την ΕΕ ότι οι φιλοδοξίες χειραφέτησής της πρέπει να μετριαστούν. Ο πόλεμος στην Ουκρανία βοηθάει τις ΗΠΑ να επιτύχουν ακριβώς αυτό.

Τους τελευταίους μήνες, η αναδίπλωση της ευρωπαϊκής αυτονομίας είναι εντυπωσιακή. Στον τομέα της ενέργειας, η ΕΕ προσδένεται πλήρως στο άρμα της Ουάσιγκτον και των συμμαχιών που αυτή έχει οικοδομήσει στην περιφέρεια της Ευρώπης, από την Ανατολική Μεσόγειο στον Καύκασο. Στην οικονομία, το Συμβούλιο Τεχνολογίας και Εμπορίου ΗΠΑ – ΕΕ που δημιουργήθηκε μετά την εκλογή Μπάιντεν μετατρέπεται από φόρουμ προώθησης και διαπραγμάτευσης των θέσεων των δύο μερών σε μηχανισμό συντονισμού μέτρων ενάντια στη Ρωσία και, σε βάθος χρόνου, στην Κίνα, αντανακλώντας πλήρως τις αμερικανικές προτεραιότητες.

Η είσοδος Σουηδίας και Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ κινείται στην ίδια κατεύθυνση στον τομέα της ασφάλειας. Μπορεί κάποιοι σαν τον Στουμπ να προσπαθούν να λειάνουν τις εντυπώσεις, παρουσιάζοντας αυτή την εξέλιξη ως ενίσχυση της παρουσίας της ΕΕ στο ΝΑΤΟ. Στην πραγματικότητα όμως, είναι το ΝΑΤΟ που επεκτείνεται και επικρατεί ολοκληρωτικά μέσα στην ΕΕ, κάνοντας κάθε μελλοντική προσπάθεια δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής πολιτικής ασφάλειας με κάποιον βαθμό ανεξαρτησίας από τις ΗΠΑ πρακτικά αδύνατη.

Για την Ελλάδα, οι παραπάνω εξελίξεις ίσως φαίνεται να έχουν μικρή σημασία σε μια εξαιρετικά θετική συγκυρία για τις ελληνο-αμερικανικές σχέσεις. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι η ευρωπαϊκή διάσταση ασφαλείας αποτελούσε πάντα για την Ελλάδα μια σημαντική εφεδρεία και εναλλακτική σε σχέση με ένα αποκλειστικά ατλαντικό πλαίσιο, στο οποίο περιέχεται το αγκάθι της Τουρκίας. Η αποδυνάμωση της ευρωπαϊκής αυτονομίας, με την ολοκληρωτική μονομερή στροφή των προτεραιοτήτων ασφαλείας της ΕΕ προς τη Ρωσία, αδυνατίζει αυτή την εφεδρεία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, όπως και καθιστά πλέον την ΕΕ συνολικά έρμαιο των εσωτερικών πολιτικών εξελίξεων στις ΗΠΑ.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University