Ποντιακός Ελληνισμός, ο Ελληνισμός της Ανατολής

Επί Βυζαντίου ο Πόντος αποτελούσε τη βορειοανατολική επαρχία της Αυτοκρατορίας. Στα 1204 ιδρύθηκε, ως γνωστόν, η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, η οποία καταλύθηκε το 1461 από τους Οθωμανούς. Ο Πόντος αποτελούνταν από τα βιλαέτια της Τραπεζούντας, της Κασταμονής, της Σεβάστειας και της Αγκυρας. Ο ποντιακός Ελληνισμός αξιοποιούσε τον ορυκτό και αγροτικό πλούτο. Στην ίδια οικογένεια υπήρχε συχνά η ταυτόχρονη άσκηση του εμπορικού και γεωργικού ρόλου: επρόκειτο για τους λεγόμενους «αγροτοαστούς». Πόλεις όπως η Τραπεζούντα αποτέλεσαν κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου. Οι ακτήμονες Πόντιοι ήταν συνήθως μικρέμποροι, αγρότες και τεχνίτες. Επομένως, η οικονομία εδραζόταν στο εξαγωγικό – εισαγωγικό εμπόριο και κυρίως στην αγροτική παραγωγή.

Στον Δυτικό Πόντο η πλειονότητα διαβιούσε σε αγροτικές κοινότητες. Εκεί υπήρχαν και ελληνορθόδοξοι τουρκόφωνοι πληθυσμοί. Βασικό πρόβλημα επί Τουρκοκρατίας υπήρξαν οι εξισλαμισμοί. Φαινομενικά, οι κρυπτοχριστιανοί ασπάζονταν το Ισλάμ – γνωστοί από γραπτές μαρτυρίες ως Κρωμλήδες ή Κρωμιώτες και Σταυριώτες. Ο λαός τούς αποκαλούσε «δίπιστους» και «κλωστούς».

Μετά το 1821

Το δυσμενές κλίμα για τους υπόδουλους Ελληνες, που είχε διαμορφωθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, άρχισε σταδιακά να υποχωρεί μετά την παραχώρηση των ειδικών προνομίων, γνωστών ως «Χάτι Σερίφ» (1839) και «Χάτι Χουμαγιούν» (1856). Η θεωρητική ισονομία και η θρησκευτική ελευθερία μαζί με την ανάπτυξη του εμπορίου και της οικονομίας οδήγησαν στη δημογραφική αύξηση του ποντιακού πληθυσμού, στην καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας και στην ανάπτυξη εθνικής συνείδησης. Η γεωργική οικονομία στηριζόταν κυρίως στο σιτάρι, το καλαμπόκι, το κριθάρι, τα όσπρια, τα πορτοκάλια, τα γεώμηλα και τα εξαίρετα καπνά, ιδιαίτερα των περιοχών της Αμισού και της Μπάφρας. Τα τυροκομικά προϊόντα του Πόντου ήταν και είναι επίσης δημοφιλή στις αγορές της Κωνσταντινούπολης και των άλλων μεγαλουπόλεων. Προς τον Βορρά η οροσειρά Παρυάδρου, πλούσια σε μεταλλευτικά κοιτάσματα, έδωσε τη δυνατότητα δημιουργίας μεταλλείων αργύρου, χαλκού και μολύβδου στις περιφέρειες της Αργυρούπολης και της Τρίπολης. Εξίσου αναπτυγμένη ήταν η βιοτεχνία στον χώρο της χρυσοχοΐας, της σιδηρουργίας, και της χαλκουργίας, καθώς επίσης και η βιομηχανία της ναυπηγικής.

Η κυρία πλουτοπαραγωγική πηγή στα παράλια του Ευξείνου Πόντου ήταν το διαμετακομιστικό εμπόριο με κυριότερα λιμάνια την Τραπεζούντα, την Κερασούντα, την Οδησσό, τη Βραΐλα, το Νοβοροσίσκι και τη Σεβαστούπολη. Ανάλογη ήταν η οικονομική κίνηση των Ελλήνων και στις άλλες πόλεις του Πόντου: από το εμπορικό λιμάνι της Αμισού εξάγονταν μεγάλες ποσότητες εξαιρετικού καπνού και άλλων εγχώριων προϊόντων, ενώ το 1869 στην Αμισό από τις 214 επιχειρήσεις της πόλης οι 156 ανήκαν στους Ελληνες

Η οικονομική άνθηση του ελληνισμού στην ευρύτερη περιοχή του Εύξεινου Πόντου είχε ως αποτέλεσμα την πνευματική και καλλιτεχνική αναγέννηση. Οι εκπρόσωποι του επιχειρηματικού κόσμου πρόσφεραν γενναιόδωρα ένα σεβαστό ποσό από τα κέρδη τους υπέρ των θρησκευτικών, εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων και αξιόλογοι επιστήμονες στέλνονταν για ειδίκευση σε διάφορα πανεπιστήμια της Ευρώπης, για να μεταφέρουν στην πατρίδα τους τις νέες επιστημονικές μεθόδους διδασκαλίας.

Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, που είχε ιδρύσει το 1682 ο τραπεζούντιος δάσκαλος Σεβαστός Κυμινήτης και λειτούργησε παρά τις αντιξοότητες μέχρι το 1922, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης. Στις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπήρχε ποντιακό χωριό χωρίς δικό του σχολείο και δική του εκκλησία. Το 1913 στις επαρχίες των έξι μητροπόλεων του Πόντου κατοικούσαν 697.000 Ελληνες, ενώ το ίδιο διάστημα λειτουργούσαν 1.890 εκκλησίες, 22 μοναστήρια, 1.647 παρεκκλήσια και 1.401 σχολεία με 85.890 μαθητές.

Ο 20ός αιώνας βρήκε τον Ελληνισμό του Πόντου να ακμάζει στον πνευματικό και οικονομικό τομέα. Η συστηματική εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής που ξεκίνησε από το 1894, όπως απέδειξαν και στο πρόσφατο βιβλίο τους οι

Morris Benny – Ze’evi Dror «Η τριακονταετής γενοκτονία: Ο αφανισμός των χριστιανικών μειονοτήτων της Τουρκίας, 1894-1924» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Μενέλαος Αστερίου), οδήγησε τους Πόντιους, κυρίως της Διασποράς, στην απόφαση για τη δημιουργία μιας αυτόνομης Ποντιακής Δημοκρατίας.

Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου ήταν αρχικά σύμφωνη με τον αγώνα και τις εθνικές διεκδικήσεις των Ποντίων. Στο Συνέδριο Ειρήνης όμως στο Παρίσι, που άρχισε τον Δεκέμβριο του 1918, ο Ελ. Βενιζέλος πιέστηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις και δεν συμπεριέλαβε τον Πόντο στον φάκελο των ελληνικών διεκδικήσεων και, παρά τις έντονες διαμαρτυρίες των Ελλήνων του Πόντου, συμφώνησε να παραχωρηθεί η περιοχή στην υπό ίδρυση Αρμενική Δημοκρατία.

Η τελευταία προσπάθεια ποντοαρμενικής συνεργασίας άρχισε καθυστερημένα στις αρχές του 1922, όταν πια τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων είχαν αλλάξει. Εκμεταλλευόμενος την ευνοϊκή διεθνή συγκυρία και τη μεταστροφή των Συμμάχων, ο Κεμάλ άρχισε την αντεπίθεση που έφερε και την κατάρρευση του μετώπου. Η Ποντιακή Δημοκρατία δεν πήρε ποτέ σάρκα και οστά, ενώ η καταδίκη σε θάνατο από την κεμαλική κυβέρνηση όλων των πρωτεργατών του αγώνα, μια τακτική που εφαρμόστηκε κατά κόρον αργότερα και στη ναζιστική και σταλινική περίοδο σε Ουκρανία και Πολωνία, σφράγισε τη μοίρα του ποντιακού Ελληνισμού. H εξόντωση των ελληνικών πληθυσμών της περιοχής γίνεται από το επίσημο κράτος μέσω των «δικαστηρίων ανεξαρτησίας». Στον ιστορικό Πόντο το τέλος της ιστορίας και του πολιτισμού ήταν εξαιρετικά τραγικό και σταμάτησε με την αναγκαστική ανταλλαγή των πληθυσμών που όρισε η Συνθήκη της Λωζάννης το 1923.

Η μεθοδευμένη εξόντωση

Περισσότερο από το 50% των περίπου 700.000 Ποντίων που έμεναν στην περιοχή εξοντώθηκαν σε πόλεις, χωριά, εξορίες και φυλακές καθώς και σε στρατόπεδα εργασίας, τα «αμελέ ταμπουρού». Οπως κατέδειξε στην πολυσυζητημένη έρευνά του ο Stefan Ihrig «Ατατούρκ και ναζί. Δάσκαλος και μαθητές στην εφαρμογή του ολοκληρωτισμού», χρησιμοποιήθηκαν πρακτικές για την εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών που θα τις συναντήσουμε αργότερα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εξοντωτικές πορείες μέσα σε δυσμενείς συνθήκες, βασανιστήρια, καταναγκαστικά έργα. Σύμφωνα με μαρτυρίες, από τους 30.000 έλληνες εκτοπισθέντες της Σεβάστειας πέθαναν οι 10.000, οι μισοί εκ των οποίων από τις κακουχίες καθ’ οδόν. Στις 19 Μαΐου ο ίδιος ο Κεμάλ αποβιβάζεται στη Σαμψούντα και οργανώνει τη δεύτερη φάση των διωγμών. Με τη Συνθήκη της Λωζάννης στις 24 Ιουλίου 1923 ορίζεται ο Εβρος ως σύνορο των δύο χωρών και στις 30 Ιουλίου υπογράφεται η σύμβαση περί ανταλλαγής των πληθυσμών. Η συντριπτική πλειονότητα των Ποντίων που είχε επιζήσει εγκαταλείπει τα πάτρια εδάφη ακολουθώντας τον δρόμο της διασποράς προς Ευρώπη, Αμερική, ΕΣΣΔ.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός, καθηγητής στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης