Ο γνωστός άγνωστος Κώστας Σκαρβέλης

Στη σημερινή εποχή η ηχογράφηση 165 τραγουδιών σε διάστημα 12 ετών δεν φαντάζει μεγάλο επίτευγμα. Στις αρχές όμως του προηγούμενου αιώνα είχε άλλο νόημα, αν αναλογιστεί κανείς πόσο δύσκολες ήταν οι συνθήκες ηχογράφησης, οι οποίες δεν άφηναν το περιθώριο λάθους και της επανηχογράφησης ενός τραγουδιού. Αυτό ήταν το πρώτο στοιχείο της έρευνας στο έργο του Κώστα Σκαρβέλη (1880-1942) που εντυπωσίασε τον Γιάννη Παπαγεωργίου. Ο νεαρός τραγουδοποιός επιχείρησε να καταγράψει ολόκληρη τη δημιουργία του συνθέτη (των «Τράβα, ρε μάγκα και αλάνη» και «Σε γελάσανε», για να μείνουμε σε δύο πολύ γνωστά κομμάτια).

Τις παρτιτούρες, την πλήρη ανάδειξη των μελωδικών και των συνοδευτικών γραμμών όλων των τραγουδιών, τα στοιχεία των τραγουδιών (συνθέτης, ερμηνευτής, δισκογραφική εταιρεία, έτος κυκλοφορίας), καθώς και την επισήμανση των οργάνων – ορχηστρών που συμμετέχουν στις ηχογραφήσεις. Αφορμή του εγχειρήματος αποτέλεσαν οι μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας που αφορούσαν τη μελέτη γύρω από τον ελληνικό λαϊκό μουσικό πολιτισμό, εστιάζοντας κατά κύριο λόγο στο μουσικό όργανο της λαϊκής κιθάρας και στο ρεμπέτικο τραγούδι εν γένει.

Η συγγραφική προσπάθεια του Γιάννη Παπαγεωργίου αποτελεί εγχειρίδιο μελέτης αφενός και αφετέρου ένα βιβλίο αρχειακού υλικού και έρευνας γύρω από τον κωνσταντινουπολίτη τραγουδοποιό. Εξηγεί ότι «σε σχέση με άλλα συγγράμματα που έχουν εκδοθεί και τα οποία εστιάζουν περισσότερο στη μελωδική γραμμή των τραγουδιών που καταγράφονται, σε αυτό το βιβλίο επιδιώκω να δώσω την ίδια εξίσου βαρύτητα στο κομμάτι της συνοδείας. Πριν από κάθε τραγούδι, προηγείται μια μικρή παράγραφος με τη χρονιά κυκλοφορίας, τον ερμηνευτή, την ορχήστρα, τον μουσικό δρόμο, τον ρυθμό και φυσικά τους στίχους των τραγουδιών».

Στο κομμάτι της βιβλιογραφίας και των θεωρητικών κεφαλαίων ο Γιάννης Παπαγεωργίου αφέθηκε στις ήδη υπάρχουσες αναφορές, αντλώντας τις γνώσεις του από το έργο του συλλέκτη Παναγιώτη Κουνάδη, ο οποίος άνοιξε τον δρόμο για να μάθουμε όσα γνωρίζουμε για τη ζωή του Κώστα Σκαρβέλη. «Μελετώντας το βιβλίο και τις παρτιτούρες του, πέρα από τις μελωδικές γραμμές των τραγουδιών, μπορεί να εστιάσει εξίσου στο συνοδευτικό κομμάτι της κιθάρας, η οποία αποτυπώνεται με ένα επιπρόσθετο πεντάγραμμο. Αυτό είναι ένα στοιχείο που χρειάζεται, κατά την προσωπική μου γνώμη, να τονιστεί καθώς η ρυθμική και αρμονική ακολουθία δεν είναι καθόλου υποδεέστερη του μέλους ενός τραγουδιού».

Η έρευνα του Γιάννη Παπαγεωργίου ανέδειξε σημαντικά στοιχεία τα οποία μπορεί κανείς να αντλήσει μέσα από τις συνθέσεις του κωνσταντινουπολίτη τραγουδοποιού, όπως η χρονολογική πορεία των συνθέσεών του και η εξέλιξη που αυτές αποκτούν σε όλη τη διάρκεια της δισκογραφίας του. Σε δεκατρία χρόνια συνεχούς δισκογραφικής παρουσίας (1928-1940), παρατηρείται πως τα τραγούδια του περνάνε μέσα από το φιλτράρισμα της εποχής και αντιπροσωπεύουν, σε μεγάλο βαθμό, ολόκληρη την περίοδο του αστικού τραγουδιού του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Οπως λέει ο συγγραφέας του βιβλίου, «στις πρώτες ηχογραφήσεις θα ακούσει κανείς τραγούδια που παραπέμπουν στις Σμυρναίικες Εστουντιαντίνες αλλά και στο λεγόμενο “ελαφρύ τραγούδι” της εποχής, με πρωταγωνιστές όργανα όπως η μαντόλα και το βιολί. Στη συνέχεια, στα τραγούδια δηλαδή που ηχογραφήθηκαν στις αρχές του ’30, πρωταγωνιστεί ως επί το πλείστον το βιολί και ακολουθεί το ούτι και η αρμόνικα (φύσα), με το μουσικό ύφος των τραγουδιών να πλησιάζει αυτό που σήμερα ονομάζουμε σμυρναίικο. Η τρίτη περίοδος, αν θεωρήσουμε δόκιμο να βασιστούμε σε αυτή τη χρονολογική προσέγγιση – ταξινόμηση, πλησιάζει περισσότερο το ύφος του λεγόμενου “πειραιώτικου ρεμπέτικου”, με το μπουζούκι να αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο στις ηχογραφήσεις των τραγουδιών, ενώ ακολουθούν και άλλα συγκερασμένα όργανα, όπως το ακορντεόν και ο μπαγλαμάς».

Ο ΚΙΘΑΡΙΣΤΑΣ ΣΚΑΡΒΕΛΗΣ. Το δεύτερο πολύ σημαντικό στοιχείο που ώθησε τον Γιάννη Παπαγεωργίου να ασχοληθεί με τον συγκεκριμένο συνθέτη είναι η ιδιότητα του ίδιου ως κιθαρίστα. Ο Σκαρβέλης έπαιζε τη συνοδευτική κιθάρα σε όλα τα τραγούδια του που ηχογράφησε στο στούντιο. «Ο τρόπος συνοδείας και εναρμόνισης που επέλεγε καθώς και η προσαρμογή του στο εκάστοτε τραγούδι, η ποικιλομορφία στο τεμπάρισμα της κιθάρας, από το ισοκρατηματικό παίξιμο μέχρι την πλήρως ανεπτυγμένη και τρίφωνη ανάλυση των συγχορδιών, η συχνή αναστροφή των μπάσων στις συγχορδίες καθώς και ο αριστοτεχνικός χειρισμός των χασάπικων ρυθμών είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά εκείνα τα οποία δυνάμωσαν το ενδιαφέρον μου να ασχοληθώ με το ρεπερτόριο του συγκεκριμένου συνθέτη. Παράλληλα, μεγάλη και καθοριστική όμως ήταν η συμβολή του σε όλο το ρεπερτόριο του ρεμπέτικου τραγουδιού ως κιθαρίστα, καθώς αυτός μαζί με κάποιους ακόμα κιθαρίστες (Κώστας Καρίπης, Σπύρος Περιστέρης, Στέλιος Χρυσίνης κ.ά.) ήταν η βασική συνοδεία των ηχογραφήσεων της εποχής εκείνης. Μην ξεχνάμε, επίσης, πως ο Κώστας Σκαρβέλης υπήρξε ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής της δισκογραφικής εταιρείας Columbia, το 1930, λίγο καιρό αφού άνοιξε το πρώτο εργοστάσιο κοπής δίσκων στην Ελλάδα, αναλαμβάνοντας μάλιστα πολλές φορές χρέη εναρμονιστή, ενορχηστρωτή, υπευθύνου διδασκαλίας των τραγουδιών και φυσικά διευθυντή ορχήστρας. Ολα τα παραπάνω στοιχεία δίνουν ακόμα περισσότερη αξία στο συνθετικό του έργο, όπως επίσης και στον τρόπο με τον οποίο επέλεγε να συνοδεύσει τις μελωδίες των τραγουδιών του, παίζοντας την κιθάρα του». Και απ’ όλα τα τραγούδια του σπουδαίου ρεμπέτη ο Γιάννης Παπαγεωργίου ξεχωρίζει το «Κανείς δεν βρέθηκε γιατρός»: «Ενα πλούσιο μελωδικά τραγούδι του 1940, σε ρυθμό νησιώτικου μπάλου, το οποίο ερμηνεύουν εξαιρετικά ο Γιώργος Κάβουρας με τον Απόστολο Χατζηχρήστο. Υπέροχος και ο αμανές που κάνει ο Κάβουρας στη μέση του τραγουδιού».