Ηρθε η ώρα για μια αλλαγή Συνθηκών στην ΕΕ;

Ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν στον λόγο του κατά τη διάρκεια των εργασιών ολοκλήρωσης της Διάσκεψης για το Μέλλον της Ευρώπης, στις 9 Μαΐου, κάλεσε ανοικτά τους ηγέτες των κρατών – μελών της Ενωσης να συμφωνήσουν στην εκκίνηση της διαδικασίας μεταρρύθμισης της Συνθήκης της Λισαβόνας, επιδιώκοντας να προσδώσει νέα ώθηση στο εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αρτι επανεκλεγείς, ορθώς διακρίνει ένα «παράθυρο ευκαιρίας» για τον δυναμικό μετασχηματισμό της ΕΕ, ύστερα από μία δεκαετία συνεχών και πολλαπλών προκλήσεων, από τη μεγάλη χρηματοοικονομική κρίση, τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, την πανδημία και πιο πρόσφατα τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Αλλωστε, ο ίδιος έχει εκφραστεί από την αρχή της πολιτικής του παρουσίας αναφανδόν υπέρ της εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής συνεργασίας. Η φωνή του γάλλου προέδρου έρχεται να προστεθεί σε αυτήν του ιταλού πρωθυπουργού Μάριο Ντράγκι, αλλά και της προέδρου της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, οι οποίοι νωρίτερα είχαν διατυπώσει παρόμοιες απόψεις.

Η πρόσκληση αυτή, ωστόσο, δεν έγινε αποδεκτή με ιδιαίτερο ενθουσιασμό από όλα τα κράτη – μέλη της ΕΕ. Το ένα τρίτο εξ αυτών εξέφρασε σε κοινό έγγραφό του τις επιφυλάξεις του για την αναγκαιότητα μιας μεταρρυθμιστικής διαδικασίας, επιχειρηματολογώντας ότι η τρέχουσα διεθνής συγκυρία επιβάλλει την εστίαση και αξιοποίηση όλων των πολιτικών και διπλωματικών πόρων της ΕΕ στην αντιμετώπιση της ρωσικής απειλής. Η αναθεώρηση της Συνθήκης της Λισαβόνας θεωρείται ότι θα στρέψει το ενδιαφέρον των κυβερνήσεων και των πολιτών μακριά από την εν εξελίξει κρίση και θα δημιουργήσει εντονότατους κλυδωνισμούς εντός της ευρωπαϊκής οικογένειας τη στιγμή που η ομοθυμία και η συνοχή είναι πιο αναγκαίες από ποτέ.

Πριν ακόμα ξεκινήσει, αν ξεκινήσει ποτέ, η διαδικασία αναθεώρησης, διαφαίνεται, επομένως, ένα πολωτικό κλίμα μεταξύ των υποστηρικτών της υφιστάμενης πολιτικής και διαθεσμικής ισορροπίας και των θιασωτών της μετεξέλιξης της ΕΕ σε μια πιο ουσιαστική και εύρυθμη λειτουργούσα πολιτική κοινότητα. Το όραμα του Μακρόν, όσο δελεαστικό μπορεί να είναι για τους «ομοσπονδιστές», τόσο απωθητικό και φοβιστικό μπορεί να είναι για μια σειρά άλλων κρατών – μελών. Αρα, η εκκίνηση της διαδικασίας μπορεί να έχει άκρως αρνητικές συνέπειες για το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, ανοίγοντας τον ασκό του Αιόλου και διακινδυνεύοντας βαθύτατες ρήξεις, ακόμα και παράλυση. Η πρώτη βασική προϋπόθεση, επομένως, είναι να μπορεί η ΕΕ να αντέξει και να διαχειριστεί ένα τέτοιο – σχεδόν βέβαιο – ενδεχόμενο εντονότατων εσωτερικών συγκρούσεων. Στη χειρότερη περίπτωση, μπορούμε να φανταστούμε και να αποδεχτούμε μια ΕΕ μικρότερη – αλλά πιθανώς πιο συνεκτική;

Η πρώτη προϋπόθεση συνδέεται άμεσα και με τη δεύτερη, που αφορά τις φιλοδοξίες του εγχειρήματος. Οριακές παρεμβάσεις και επιμέρους βελτιώσεις μπορούν να υλοποιηθούν κι εντός του υφιστάμενου πλαισίου λειτουργίας με την αξιοποίηση της «ρήτρας παρέκτασης» (passerelle clause) που επιτρέπει βελτιωτικές και εξελικτικές τροποποιήσεις στο ισχύον περιεχόμενο της Συνθήκης με τη σύμφωνη γνώμη όλων των κρατών – μελών. Ομως, η διαδικασία μεταρρύθμισης της Συνθήκης συνυποδηλώνει ουσιαστικές αλλαγές με κεντρικό άξονα την πολιτική μετεξέλιξη του εγχειρήματος. Με άλλα λόγια, αν πρόκειται να μπούμε στην επίπονη διαδικασία μεταρρύθμισης που θα επιφέρει αναπόφευκτα συγκρούσεις και ρήξεις, τουλάχιστον να αξίζει τον κόπο.

Ο Σπύρος Μπλαβούκος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αριάν Κοντέλλη στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)