Full Metal Heidegger

Χάρις στον Χάιντεγκερ, ο Κρίτσλεϊ συνειδητοποίησε ότι δεν ήταν τρελός ούτε ζούσε στην κόλαση. Αυτό που ένιωθε ήταν η ανθρώπινη κατάσταση, δηλαδή το φορτίο της ύπαρξης. Ετσι ξεκίνησε η σχέση του με τη φιλοσοφία, την οποία ορίζει ως Ars moriendi, μια «Τέχνη του Θανάτου» δηλαδή που, μέσω της διδασκαλίας του ευ θνήσκειν, μας μαθαίνει πώς να ζούμε μια καλή ζωή. Και το βιβλίο που τον σημάδεψε, το βιβλίο που τον έμαθε να κοροϊδεύει τον θάνατο όπως γράφει ο Μαρκ Ντέρι στο Chronicle of Higher Education, ήταν βέβαια  το «Είναι και Χρόνος», που μας διδάσκει να ζούμε «αυθεντικά» αντί να υπνοβατούμε νομίζοντας ότι θα ζήσουμε για πάντα.

Το εαρινό εξάμηνο του 2020, ενώ η πανδημία συστηνόταν στην Κίνα και στη συνέχεια στον πλανήτη, ο Κρίτσλεϊ έπεισε το Ιδρυμα Ωνάση (στο ΔΣ του οποίου είναι μέλος) να χρηματοδοτήσει ένα podcast 18 επεισοδίων με αντικείμενο αυτό ακριβώς το βιβλίο. Ο τίτλος της σειράς είναι Apply-degger, Εφαρμοσμένος Χάιντεγκερ δηλαδή. Και ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο New School University της Νέας Υόρκης καταφέρνει μεταξύ άλλων κάτι ακατόρθωτο, να προσδώσει στο θέμα του μια κωμική διάσταση. Στην εισαγωγή του επεισοδίου για τον θάνατο, ας πούμε, μας προειδοποιεί να προετοιμαστούμε για Full Metal Heidegger (παράφραση του τίτλου της ταινίας Full Metal Jacket, που πραγματεύεται την εμπειρία μιας ομάδας νεοσύλλεκτων πεζοναυτών στο Βιετνάμ).

Πεποίθησή του είναι άλλωστε ότι η φιλοσοφία και η κωμωδία είναι στενοί συγγενείς. Η φιλοσοφία, είπε κάποτε, «είναι σαν τη stand-up comedy, με τη διαφορά ότι δεν χρειάζεται να στέκεσαι όρθιος και ότι συχνά δεν έχει πλάκα».

H πανδημία βέβαια δεν έχει τίποτα κωμικό. Αντιθέτως, τα τελευταία δύο χρόνια έχει στείλει το συλλογικό μας άγχος στο κόκκινο. Αν είσαι όμως χαϊντεγκεριανός, έχεις ένα πλεονέκτημα: το άγχος σε αποξενώνει από την αποξένωση – την αποξένωση από τον αυθεντικό σου εαυτό. Στη μέση καθημερινότητά μας, χανόμαστε σε αυτό που ο Χάιντεγκερ αποκαλεί «οι Αλλοι» ή «οι Πολλοί» (das Man). To άγχος, πάλι, αποτελεί την πρώτη εμπειρία της απελευθέρωσής μας από πράγματα και ανθρώπους, που μας επιτρέπει να αρχίσουμε να είμαστε ο εαυτός μας.

Tα εξήμισι εκατομμύρια νεκρών από την Covid-19, έγραψε ο Κρίτσλεϊ σε ένα άρθρο του στην «Guardian», εφοδίασαν μερικούς από εμάς με μια φιλοσοφική διάθεση. Η εξοικείωσή μας με τον θάνατο μάς έφερε αντιμέτωπους με το die Seinsfrage (το ερώτημα του Είναι, δηλαδή, ή το ερώτημα του νοήματος του Είναι). Αυτές τις μέρες «έχουμε επίγνωση του εαυτού μας με έναν τρόπο που γνωρίζουμε αλλά τον περισσότερο καιρό δεν μας περνάει από το μυαλό, μια επίγνωση του εαυτού μας ως θνητού και εύθραυστου πλάσματος. Από μια πλευρά αυτό είναι κακό, από μια άλλη όμως είναι καλό, επειδή η εναλλακτική λύση είναι να ζούμε σε ένα είδος πλαστής αθανασίας που ταυτίζουμε με την αληθινή ζωή. Αυτή η εναλλακτική λύση – η αναυθεντικότητα της μέσης καθημερινότητάς μας – είναι αυτό που ο Χάιντεγκερ αποκαλεί «Δικτατορία των Αλλων»».

Μπορεί λοιπόν να διδαχθούμε μαθήματα για τη ζωή από τον πιο διαβόητο Ναζί της φιλοσοφίας; Σε μια εποχή που ο φασισμός επιστρέφει στην Αμερική και την Ευρώπη, είναι δυνατόν να στραφούμε για παρηγοριά σε έναν στοχαστή του αντιδραστικού αντι-Διαφωτισμού; Ναι, απαντάει ο Κρίτσλεϊ. Πρέπει να καταλάβουμε ότι ο Χάιντεγκερ ήταν ο σημαντικότερος φιλόσοφος του 20ού αιώνα και ένας αμετανόητος Ναζί. Πρέπει να ανακαλύψουμε τρόπους να αποσπάσουμε έννοιες και εργαλεία από το έργο του που υπηρετούν τους αντίθετους σκοπούς από αυτούς που επιδίωκε εκείνος.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. «Το Είναι και Χρόνος» έχει μια μοναδική συνοχή, μια ποιότητα ανάλογη με εκείνη μιας φούγκας. Ο Χάιντεγκερ θα μπορούσε να είναι ένας πρωτοποριακός καλλιτέχνης σαν τον Κάρλχαϊντς Στοκχάουζεν και να έχει καταλήξει σε ένα συγκρότημα του Κράουτροκ. Το «Είναι και Χρόνος» έχει μια μουσικότητα που δεν συναντάς σε κανένα άλλο φιλοσοφικό έργο. Και μεταδίδεται, όπως έχει πει ο Εμανουέλ Λεβινάς, σαν ένα κυριακάτικο κήρυγμα, μια προτροπή. Πρόκειται για ένα πολύ ισχυρό κοκτέιλ. Και οι φοιτητές έλκονται από αυτό επειδή αισθάνονται ότι υπάρχει εδώ κάτι πολύ δυνατό – και επικίνδυνο.

Σάιμον Κρίτσλεϊ (1960 – )
Από την πανκ στη φιλοσοφία
Γεννημένος σε μια οικογένεια της εργατικής τάξης του Χέρτφορντσαϊρ, ο Κρίτσλεϊ πέρασε από το κίνημα της πανκ προτού καταλήξει να σπουδάσει φιλοσοφία στα πανεπιστήμια του Εσεξ και της Νίκαιας και στη συνέχεια να διδάξει πρώτα στο Εσεξ και μετά στο New School University. Πεποίθησή του ήταν πάντα ότι η «αυθεντική» φιλοσοφία μπορεί να εξηγηθεί απλά και καθαρά. Αλλά χρωστάει πολλά σε έναν καθηγητή του, τον Φρανκ Τσόφι, που όταν του είχε ζητήσει να αλλάξει αντικείμενο και να μετακινηθεί από τον Φουκώ στον Ντεριντά, είχε λάβει την απάντηση: «Φίλε μου, είναι σαν να πηγαίνεις από την ανοησία (horseshit) στην μπούρδα (bullshit)». Δημοφιλής στην Ελλάδα, ο Κρίτσλεϊ έχει γράψει μεταξύ άλλων «Το Βιβλίο των νεκρών φιλοσόφων» και το «Η τραγωδία, οι αρχαίοι Ελληνες κι εμείς» (αμφότερα από τις εκδόσεις Πατάκη).