Μπορεί η Ευρώπη να αντέξει τις ελλείψεις φυσικού αερίου;

Τι θα σημάνει η διακοπή των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου για τις ευρωπαϊκές οικονομίες; Το ερώτημα διχάζει έντονα τους οικονομολόγους. Ολοι συμφωνούν ότι θα υπάρξουν αρνητικές συνέπειες, αλλά πόσο άσχημες θα είναι; Οι προβλέψεις κυμαίνονται από μια ήπια ύφεση έως την οικονομική καταστροφή και τη μαζική ανεργία. Παρά την προσπάθεια που έχει καταβληθεί για την εκτίμηση του μεγέθους της πιθανής συρρίκνωσης του ΑΕΠ, πολύ λιγότερα έχουν αναφερθεί για το πώς πρέπει να προετοιμαστούμε για τις ελλείψεις φυσικού αερίου εάν η Ρωσία αποφασίσει να διακόψει την παροχή.

Ομως τώρα που η Ρωσία ανέστειλε τις παραδόσεις φυσικού αερίου στην Πολωνία και τη Βουλγαρία, οι ευρωπαίοι πολιτικοί και ειδικοί δεν έχουν άλλη επιλογή. Πρέπει να μετατοπίσουν την εστίαση από τις πιθανές επιπτώσεις (τις οποίες κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια) στον περιορισμό των πραγματικών συνεπειών των πιθανών ελλείψεων αερίου. Ολοι οι πάροχοι αερίου της Ευρώπης – όχι μόνο οι παραγωγοί της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και οι γειτονικές χώρες που παραδίδουν φυσικό αέριο μέσω αγωγών και οι εξαγωγείς παγκόσμιου υγροποιημένου φυσικού αερίου – λειτουργούν ήδη με πλήρη δυναμικότητα. Το αέριο που παραδίδεται κυρίως μέσω αγωγών από τη Ρωσία αποτελεί το 40% της προμήθειας της ΕΕ. Σε περίπτωση διακοπής αυτής της παροχής η κατανάλωση φυσικού αερίου στην ΕΕ θα πρέπει να μειωθεί σημαντικά.

Καταρχήν, τρεις μηχανισμοί μπορούν να διευκολύνουν αυτή τη μειωμένη κατανάλωση: Υψηλές τιμές, κυβερνητικά προγράμματα και υποχρεωτικό δελτίο. Κατά την άποψή μας, ο μηχανισμός τιμών από μόνος του δεν θα είναι επαρκής για τη διαχείριση των ελλείψεων. Οι τιμές του φυσικού αερίου βρίσκονται ήδη σε επίπεδα – ρεκόρ στην Ευρώπη και η εξοικονόμηση φυσικού αερίου απέχει πολύ από το να είναι επαρκής. Περαιτέρω αυξήσεις τιμών θα επιδείνωναν τον πληθωρισμό και θα έπλητταν περισσότερο τους φτωχούς. Και επειδή το υποχρεωτικό δελτίο πρέπει να είναι η τελευταία λύση, πιστεύουμε ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην τρίτη επιλογή: τις κυβερνητικές πρωτοβουλίες.

Αν και η ΕΕ έχει ορισμένες οδηγίες έκτακτης ανάγκης για την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και τις υποδομές, καμία δεν είναι κατάλληλη για τη διαχείριση της κλίμακας των πιθανών ελλείψεων που θα προέκυπταν από μια ξαφνική, πολύμηνη αναστολή των παραδόσεων ρωσικού φυσικού αερίου. Οι περισσότεροι υπάρχοντες μηχανισμοί σχεδιάστηκαν για βραχυπρόθεσμες διακοπές που προκαλούνται από ακραία καιρικά φαινόμενα ή τεχνολογικές βλάβες και για την προστασία των οικιακών καταναλωτών, υποβάλλοντας έτσι τους βιομηχανικούς χρήστες σε υποχρεωτικό δελτίο. Αλλά εάν η διακοπή διαρκέσει αρκετούς μήνες, το κλείσιμο των ενεργοβόρων βιομηχανικών τομέων της ευρωπαϊκής οικονομίας δεν είναι βιώσιμη επιλογή. Θα μπορούσε να έχει σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένης της μεγαλύτερης πίεσης στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, με δυνητικά εκτεταμένες επιπτώσεις στον πληθωρισμό και την ανάπτυξη.

Ως εκ τούτου, η εξοικονόμηση φυσικού αερίου σε επαρκή κλίμακα για την αντιστάθμιση των ελλείψεων θα πρέπει να περιλαμβάνει σημαντικές συνεισφορές από όλες τις ομάδες χρηστών φυσικού αερίου – οικιακούς καταναλωτές και υπηρεσίες καθώς και τη βιομηχανία. Αλλά για να είναι πολιτικά αποδεκτοί αυτοί οι στόχοι πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Επιπλέον, όσο υπάρχει ακόμη χρόνος, τα κτίρια με θέρμανση φυσικού αερίου θα πρέπει να εξοπλιστούν με πρόσθετη θερμομόνωση. Πρόκειται για μια μεγάλης κλίμακας προσπάθεια που θα απαιτήσει ένα επενδυτικό σχέδιο έκτακτης ανάγκης. Η διαδικασία θα είναι ευκολότερη και πιο αποτελεσματική εάν οι κυβερνήσεις της ΕΕ αποφασίσουν από κοινού τους στόχους εξοικονόμησης αερίου, με κάθε κράτος – μέλος να δεσμεύει το δίκαιο μερίδιό του. Εάν προκύψουν ελλείψεις χωρίς να υπάρχει σχέδιο έκτακτης ανάγκης, ο άτακτος επιμερισμός των βαρών είναι πιθανό να βλάψει δυσανάλογα τους πιο ευάλωτους.

Δεδομένου του ευρέος φάσματος των εμπλεκομένων, οι διαπραγματεύσεις για τα σχέδια έκτακτης ανάγκης θα πρέπει να διεξαχθούν αμέσως. Οι στόχοι και τα μέτρα εξοικονόμησης αερίου θα αποτελέσουν αναπόφευκτα τη ραχοκοκαλιά οποιασδήποτε απάντησης της ΕΕ σε μια διακοπή. Θα είναι πιο αξιόπιστα εάν συμφωνηθούν παράλληλα με σχέδια έκτακτης ανάγκης για τον περιορισμό και πρόσθετα μέτρα αλληλεγγύης. Η χάραξη οικονομικής πολιτικής πρέπει να ενστερνίζεται τη λογική της ετοιμότητας για καταστροφές, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή σε θέματα δικαιοσύνης, αλληλεγγύης και νομιμότητας.

Ο Κάρστεν Νόιχοφ είναι καθηγητής στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο
του Βερολίνου και επικεφαλής του Τμήματος Πολιτικής για το Κλίμα στο Γερμανικό Ινστιτούτο Οικονομικών Ερευνών.

Η Ιζαμπέλα Βέμπερ είναι επίκουρη καθηγήτρια Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης Amherst