Η μεγάλη εκκρεμότητα

Στις 5 Μαΐου 2010, στη διάρκεια της πρώτης μεγάλης διαδήλωσης κατά του Μνημονίου διά του οποίου η Ελλάδα θα απέφευγε τη χρεοκοπία, έγινε επίθεση με εμπρηστικές βόμβες μολότοφ από κουκουλοφόρους κατά του υποκαταστήματος της Τράπεζας Marfin, στην οδό Σταδίου, στο κέντρο της Αθήνας. Από την πυρκαγιά που ξέσπασε, έχασαν τη ζωή τους τρεις εργαζόμενοι που εγκλωβίστηκαν στο κατάστημα: η Αγγελική Παπαθανασοπούλου, η Παρασκευή Ζούλια και ο Επαμεινώνδας Τσάκαλης.

Η επίθεση εκείνη δεν ήταν μεμονωμένο περιστατικό. Την τροφοδοτούσε η ακρότητα της «Αγανάκτησης», μιας αντίδρασης που κλιμακώθηκε αμέσως με βίαιο τρόπο και αμφισβήτησε ευθέως το κοινωνικό συμβόλαιο και την ευρωπαϊκή ταυτότητα της χώρας. Στη συγκέντρωση εκείνη, στην οποία συμμετείχαν καταρχάς τα συνδικάτα και τα κόμματα της αριστερής διαμαρτυρίας, συμμετείχαν και συγκεκριμένες ομάδες στόχος των οποίων ήταν η πρόκληση βίαιων επεισοδίων, οπαδοί μιας θεωρούμενης επαναστατικής βίας. Οπως κατατέθηκε στη συνέχεια και στη δίκη, όπου δεν έγινε δυνατή η προσωποποίηση των δραστών και ο κατηγορηθείς ως φυσικός αυτουργός αθωώθηκε, ανάμεσα στους διαδηλωτές υπήρξαν κάποιοι που επιδοκίμασαν τον εμπρησμό του κτιρίου ενώ ορισμένοι άλλοι προσπάθησαν να παρεμποδίσουν τα οχήματα της Πυροσβεστικής να πλησιάσουν στο σημείο.

Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι, εκτός του κτιρίου της Μαρφίν, ζημιές και εμπρησμοί επιχειρήθηκαν και σε πολλά ακόμα κτίρια του κέντρου, ενώ την ημέρα εκείνη έγινε η πρώτη οργανωμένη απόπειρα εισβολής διαδηλωτών κατά του κτιρίου της Βουλής. Η πολιτική βία ήταν ήδη στην ατζέντα διαφόρων ομάδων «της ανατροπής» και έγινε καθημερινή συνθήκη στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης (και της πολύπλευρης πολιτισμικής κρίσης που ανέδειξε). Για πολλά χρόνια, ως το 2015, οπότε και η κυβέρνηση αναλήφθηκε από το αντιμνημονιακό σχήμα των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, η πολιτική βία δέσποζε στην πολιτική και στην κοινωνική καθημερινότητα της χώρας, ορίζοντας σε ένα βαθμό και τον δημόσιο διάλογο.

Οι συνέπειες της πολιτικής βίας ακόμα κι από εκείνους που την προκαλούσαν ή την ενθάρρυναν, τα επόμενα χρόνια, απωθήθηκαν. Μαζί απωθήθηκε και η μνήμη του φονικού περιστατικού της Μαρφίν, έγινε μάλιστα προσπάθεια να ξεχαστεί, να ενσωματωθεί σε μια κανονικότητα δυστυχημάτων, να σβήσει. Προς τούτο έπρεπε να σβήσουν τα ονόματα των προσώπων που έχασαν τη ζωή τους, γι’ αυτό και η ρητορική όσων επιχείρησαν να σβήσουν τη μνήμη επινόησε τον χαρακτηρισμό: «οι νεκροί της Marfin». Κάτι νεφελώδες, κάτι γενικό, μια σκιά.

Η σκιά της λήθης έγινε συστηματική προσπάθεια να επιβληθεί απ’ την αρχή. Σε συνθήκες κυριαρχίας της κουλτούρας της βίας και «χαμηλού εμφυλίου», το ελληνικό κράτος δεν τόλμησε ή δεν θέλησε να συμβολοποιήσει αυτά τα πρόσωπα και τον χαμό τους. Οι κυβερνήσεις ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, στη συνέχεια, δεν είχαν λόγο να το κάνουν. Η μνήμη των ανθρώπων αυτών διασώθηκε μόνο χάρη σε ελάχιστους ώριμους πολίτες, που επέμεναν κάθε χρόνο να θυμούνται το περιστατικό, αφήνοντας ένα λουλούδι έξω από τον χώρο όπου βρήκαν τον θάνατο. Ωσπου, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, για λογαριασμό της πρώτης κυβέρνησης μετά τον ΣΥΡΙΖΑ, υιοθέτησε την ημέρα μνήμης. Η τοποθέτηση ενός λιτού αναθήματος ξαναέδωσε το όνομα και τα επαγγελματικά χαρακτηριστικά στα τρία θύματα της βίας εκείνης της φοβερής ημέρας, που η χώρα δεν πρέπει να ξαναζήσει. Ο εξαναγκασμός της έως τότε σιωπηλής αξιωματικής αντιπολίτευσης να τιμήσει εξίσου τα θύματα είναι μια πολιτική νίκη της δημοκρατίας και ένα μήνυμα κανονικοποίησης: οι πολιτικές διαφορές στις δημοκρατίες δεν λύνονται με τη βία.

Κλείσιμο λογαριασμών. Μένει, βεβαίως, μια σοβαρή εκκρεμότητα. Ο εντοπισμός και η τιμωρία  των πραγματικών ενόχων του φονικού εμπρησμού και η απόδοση δικαιοσύνης. Η κυβέρνηση, διά του προηγούμενου υπουργού Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, είχε υποσχεθεί να αξιοποιήσει τα νέα στοιχεία που είχαν στη διάθεσή τους οι Αρχές και να προσαγάγει στο δικαστήριο με ακλόνητες αποδείξεις τους ενόχους. Αν κάτι τέτοιο γινόταν δυνατό, θα συνέβαλε στο κλείσιμο των λογαριασμών της κοινωνίας μας και των θεσμών με την πολιτική βία και με όσους συνεχίζουν να την έχουν στο πεδίο τους.