Ρωσικός πόλεμος και αντιευρωπαϊκός λαϊκισμός

Ο πόλεμος του Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία είναι μια μνημειώδης τραγωδία, πάνω από όλα για τους Ουκρανούς, αλλά και για τους λαούς της Ευρώπης και του κόσμου. Αν όμως μπορεί να πει κανείς πως η ρωσική βαρβαρότητα στην Ουκρανία έχει μια θετική πλευρά, τότε αυτή είναι – όπως απέδειξαν οι γαλλικές προεδρικές εκλογές – πως η απρόκλητη επίθεση του Πούτιν μοιάζει να απαξιώνει τους υποστηρικτές και συμμάχους του στη Δύση και μπορεί κάλλιστα να δώσει νέα πνοή στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Φυσικά, οι λαϊκιστές μπορεί ακόμα να εκμεταλλευτούν αυτή την κρίση προκειμένου να κερδίσουν στήριξη από τους οικονομικά πιεσμένους Ευρωπαίους. Καθώς οι τιμές της ενέργειας, των βασικών προϊόντων και τροφίμων εκτοξεύονται, ο πληθωρισμός στην Ευρώπη μπορεί να φτάσει σε διψήφια νούμερα για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1970. Το βιoτικό επίπεδο στην ΕΕ μπορεί τελικά να δεχθεί χειρότερο πλήγμα από ό,τι μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, όταν μια βαθιά προβληματική ευρωπαϊκή απάντηση αποξένωσε πολλούς ψηφοφόρους.

Οι προκλήσεις αυτές μοιάζει να έχουν ήδη ενισχύσει τον Βίκτορ Ορμπαν, τον απολυταρχικό πρωθυπουργό της Ουγγαρίας. Ο Ορμπαν, ένας μακροχρόνιος σύμμαχος του Πούτιν που έχει συστηματικά νοθεύσει το εκλογικό σύστημα της Ουγγαρίας προς όφελός του, επιδίωξε να προστατεύσει τους Ούγγρους από τις αυξανόμενες τιμές των τροφίμων και των καυσίμων. Και κατάφερε να εξασφαλίσει πρόσφατα τέταρτη πρωθυπουργική θητεία.

Προκειμένου να μη γίνει αυτή η εξέλιξη προάγγελος μιας ευρύτερης τάσης, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να στηρίξουν τους ευάλωτους, να αποφύγουν μια πρόωρη λιτότητα, να διαφοροποιήσουν τις ενεργειακές πηγές εφοδιασμού και να επιταχύνουν τις επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες χαμηλού κόστους. Τα καλά νέα είναι πως, μέχρι στιγμής, οι πολιτικοί ιθύνοντες μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό αποφασισμένοι να κάνουν ακριβώς αυτό. Η επιτυχία τους θα μπορούσε να συμβάλει τα μέγιστα στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στις πολιτικές και τεχνοκρατικές ελίτ της Ευρώπης.

Βοηθάει το γεγονός ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επίσης διαβρώσει την πολιτική αξιοπιστία λαϊκιστών που διατηρούσαν από καιρό σχέσεις με τη Ρωσία και εγκωμίαζαν τον Πούτιν. Από την εισβολή και εξής, λαϊκιστές όπως ο Ματέο Σαλβίνι στην Ιταλία, ο Νάιτζελ Φάρατζ στη Βρετανία αλλά και η Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία παλεύουν να πάρουν αποστάσεις από τη Ρωσία.

Για πολλούς ψηφοφόρους στη Δυτική Ευρώπη, ο ουκρανικός πόλεμος έχει υπογραμμίσει πόσο, ακριβώς, τυχεροί είναι που ζουν σε χώρες ειρηνικές, ασφαλείς και ελεύθερες. Παρότι οι ευρωπαϊκές φιλελεύθερες δημοκρατίες πόρρω απέχουν από το να είναι τέλειες, χρειάζονται μεταρρύθμιση, όχι ξήλωμα. Ακόμα και μια ευρωπαϊκή δημοκρατία βαθιά προβληματική είναι προτιμότερη από την απολυταρχία.

Στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη, είναι οι κυβερνήσεις αυτές που χρειάζονταν την υπενθύμιση. Ειδικότερα η λαϊκιστική κυβέρνηση της Πολωνίας μοιάζει να έχει αποκτήσει μια ανανεωμένη εκτίμηση για την ασφάλεια που προσφέρει η συμμετοχή στην ΕΕ. Η ανεπίσημη συμμαχία της Πολωνίας με τον Ορμπαν κατά των Βρυξελλών μοιάζει να έχει πλέον διαρραγεί.

Επειτα από χρόνια εσωτερικών διχασμών, οι Ευρωπαίοι αναγκάζονται να ενωθούν ενάντια σε έναν τρομακτικό εξωτερικό εχθρό, όπως έκαναν και στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η ΕΕ έχει τώρα μια χρυσή ευκαιρία να αποδείξει την αξία της καθοδηγώντας τις συλλογικές προσπάθειες προς την ενίσχυση της ασφάλειας, από πλευράς άμυνας, ενέργειας και οικονομίας.

Ο Ζοζέπ Μπορέλ, ο επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, επιχειρηματολόγησε πρόσφατα πως ο πόλεμος του Πούτιν έφερε στη ζωή τη γεωπολιτική Ευρώπη. Εχει δίκιο. Αυτή η μακροχρόνια γαλλική φιλοδοξία είχε επανειλημμένως αποτραπεί από τον ευρωσκεπτικιστικό ατλαντισμό της Βρετανίας και τον μερκαντιλικό πασιφισμό της Γερμανίας. Αλλά η Βρετανία δεν είναι πια μέλος της ΕΕ και η Γερμανία ενστερνίζεται μια πιο στιβαρή στρατηγική προσέγγιση. Ευρύτερα, οι Ευρωπαίοι βλέπουν πλέον με ανησυχητική διαύγεια τον πρωταρχικό σκοπό της ΕΕ: να τους προστατεύει από απειλές όπως η Ρωσία του Πούτιν.

Ο Φιλίπ Λεγκρέν, πρώην οικονομικός σύμβουλος του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, είναι επισκέπτης ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο της Σχολής Οικονομικών του Λονδίνου καθώς και συγγραφέας