Η ισότητα δεν μπορεί να περιμένει

Τον Μάρτιο του 2021, με απόφαση του Πρωθυπουργού, συστάθηκε επιτροπή με σκοπό τη σύνταξη εθνικής στρατηγικής για την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+. Επρόκειτο για μια πρωτοβουλία που αιφνιδίασε, δεδομένου ότι η ΝΔ είχε καταψηφίσει, ως αξιωματική αντιπολίτευση, και τις τρεις σημαντικές (πλην ατελείς είναι η αλήθεια) νομοθετικές πρωτοβουλίες που είχε αναλάβει η προηγούμενη κυβέρνηση στο οικείο πεδίο (για την επέκταση του συμφώνου συμβίωσης στα ομόφυλα ζευγάρια, τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου, και την αναμόρφωση του θεσμού της αναδοχής που κατέστησε, μεταξύ άλλων, δυνατή την αναδοχή τέκνου και από ομόφυλα ζευγάρια).

Στην πραγματικότητα, βέβαια, η απόφαση του Πρωθυπουργού δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ηρθε σε συνέχεια της δημοσίευσης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Νοέμβριο του 2020, της πρώτης ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+. Εν πάση περιπτώσει ο πήχυς τοποθετήθηκε ψηλά, αφενός γιατί ο Πρωθυπουργός φαινόταν να θέτει μέρος του προσωπικού του πολιτικού κεφαλαίου στην υπηρεσία μιας ατζέντας μάλλον ακανθώδους για την παράταξή του και το εκλογικό της ακροατήριο, κι αφετέρου γιατί η σύνθεση της επιτροπής καθεαυτή (η οποία απαρτιζόταν από διαπρεπείς νομικούς, ακτιβιστές – μεταξύ των οποίων η σπουδαία, εκλιπούσα Μαρίνα Γαλανού – και επιτελικά στελέχη της κυβέρνησης, και της οποίας η προεδρία ανατέθηκε σε μια προσωπικότητα διεθνούς κύρους, τον καθηγητή Λίνο-Αλέξανδρο Σισιλιάνο, πρώην πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) παρείχε τα εχέγγυα για ένα πόρισμα αξιώσεων, που θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση ενός καθ’ όλα αναγκαίου νομοθετικού εκσυγχρονισμού. Πράγματι, η επιτροπή ολοκλήρωσε τις εργασίες της και εξέδωσε τον Ιούνιο του ίδιου έτους το πόρισμά της. Ενα πόρισμα που μπορεί μεν να μη χαιρετίσθηκε ως ρηξικέλευθο, αλλά του οποίου την αρτιότητα δύσκολα θα μπορούσε κανείς ν’ αμφισβητήσει.

Στον χρόνο που έχει μεσολαβήσει έκτοτε, υλοποιήθηκαν ορισμένες σημαντικές δράσεις, όπως η ένταξη των διεμφυλικών ατόμων στα προγράμματα στήριξης του ΟΑΕΔ και η αποσύνδεση των κριτηρίων αιμοδοσίας από τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Η κυβέρνηση, όμως, δεν έχει τολμήσει ως σήμερα να δρομολογήσει την πλέον εμβληματική τομή: τη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου (γάμος, τεκνοθεσία, υποβοηθούμενη αναπαραγωγή).

Οποιος έχει έστω και μία φορά στη ζωή του διατρέξει τα άρθρα του Συντάγματος γνωρίζει καλά ότι ο καταστατικός χάρτης της χώρας δεν παρέχει κανένα απολύτως έρεισμα για δυσμενείς διακρίσεις εις βάρος πολιτών λόγω του σεξουαλικού τους προσανατολισμού, της έκφρασης, της ταυτότητας και των χαρακτηριστικών φύλου. Οι όποιες άμεσες και έμμεσες διακρίσεις υπάρχουν, διακρίσεις που δεν έχουν θέση σε ένα σύγχρονο κράτος δικαίου το οποίο σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, εντοπίζονται στο επίπεδο της κοινής νομοθεσίας και της κανονιστικώς δρώσας διοίκησης. Επομένως δεν υπάρχει τίποτα που να εμποδίζει την κυβέρνηση να τις εξαλείψει. Το μόνο που απαιτείται είναι πολιτική βούληση.

Εξάλλου, η κοινωνική πραγματικότητα είναι (και ανέκαθεν ήταν) πολύ πιο πλούσια και σύνθετη απ’ αυτήν που ρυθμίζουν οι υφιστάμενοι νόμοι. Αυτό το έχει πιστοποιήσει και η νομολογία των μεγάλων ευρωπαϊκών δικαστικών θεσμών (από τις ιστορικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ στις υποθέσεις Schalk και Kopf κατά Αυστρίας, Βαλλιανάτος κ.λπ. κατά Ελλάδος και Oliari κ.λπ. κατά Ιταλίας, έως την πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης στην υπόθεση C-490/20, Stolichna obshtina, rayon «Pancharevo»), οι οποίοι αποδείχθηκαν τολμηρότεροι από τους εθνικούς νομοθέτες και άνοιξαν δρόμους ώστε να περάσουμε επιτέλους απ’ την ισότητα στα χαρτιά στην πραγματική ισότητα. Δεν μένει παρά να τους περπατήσουμε αυτούς τους δρόμους. Το δίκαιο, έγραφε ο αείμνηστος Γ. Κουμάντος στον πρόλογο του «Οικογενειακού Δικαίου» του, δημιουργεί τα εξωτερικά περιγράμματα που αφήνουν να αναδειχθεί η οικογένεια «ως χώρος καταπίεσης ή ως χώρος ανάπτυξης της προσωπικότητας και ανθρώπινης ευτυχίας». Φαντάζομαι δεν υπάρχει κανείς που να μη συμφωνεί ότι η ελληνική κοινωνία είναι ώριμη να καλωσορίσει το δεύτερο – για όλους. Οσοι διακηρύσσουν ότι «η κοινωνία δεν είναι έτοιμη», απλώς προβαίνουν σε μια ομολογία της δικής τους αδυναμίας να γίνουν μέρος της αλλαγής. Η ισότητα δεν μπορεί να περιμένει.

ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΒΗΜΑ. Φυσικά, ίσως η κυβέρνηση να μην είχε συνειδητοποιήσει ότι το πόρισμα της επιτροπής, το οποίο η ίδια παρήγγειλε και στο οποίο επένδυσε επικοινωνιακά, δεν αποτελεί απλώς έναν «μπούσουλα» για όσα πρέπει να γίνουν, αλλά και ένα ισχυρό εργαλείο πολιτικής πίεσης προς την ίδια. Τώρα μένει να δούμε αν θα καταφέρει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν, προωθώντας τόσο τις θεσμικές αλλαγές που τόσο έχουν καθυστερήσει όσο και έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο για τη σημασία της εκπαίδευσης, του περιορισμού της ρητορικής μίσους και της ενίσχυσης της ορατότητας των ΛΟΑΤΚΙ+ σε όλα τα πεδία του δημόσιου βίου.

Για όλα αυτά, η κυβέρνηση θα χρειαστεί να δώσει μάχες, εντός και εκτός Βουλής. Να υπερβεί κομματικά στεγανά και να δημιουργήσει ευρύτερες πολιτικές και κοινωνικές συμμαχίες. Να αναμετρηθεί με τα συντηρητικά αντανακλαστικά μέρους της κοινωνίας αλλά και με τα όποια δικά της φοβικά σύνδρομα. Να αποδείξει ότι ένα αξιακό ζήτημα δεν μπαίνει ποτέ στη ζυγαριά του πολιτικού κόστους. Με άλλα λόγια, θα χρειαστεί πολλή δουλειά και γενναιότητα στα δύσκολα. Αλλά κανείς ποτέ δεν είπε ότι η αληθινή ηγεσία είναι εύκολη υπόθεση.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού