Κλιμακούμενη επιθετικότητα

Στην εύστοχη θεματική αυτής της συζήτησης του Κύκλου Ιδεών, στην οποία έχω την τιμή να μετέχω, η άποψή μου είναι ότι καθαρή εικόνα για το Ουκρανικό Αυτοκέφαλο θα υπάρξει μετά το τέλος του πολέμου, το οποίο δεν διαφαίνεται. Διαβλέπω αντιθέτως ότι μπορεί τα πράγματα να χειροτερεύσουν σε βαθμό που όχι μόνο δεν θα μπορούν να έρθουν πλησιέστερα οι Ουκρανοί οι οποίοι θέλουν να υπάγονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και εκείνοι οι οποίοι θέλουν να υπάγονται στη Μόσχα, αλλά θα υπάρξει επιδείνωση, μετά και τις πρόσφατες απειλές της Ρωσίας προς τη Δύση εάν συνεχίσει να βοηθά στρατιωτικά την Ουκρανία.

Θα έλεγα, επίσης, ότι βλέπω μια κλιμακούμενη επιθετικότητα από μέρους της Ρωσικής Εκκλησίας, η οποία συμβαδίζει με την κλιμακούμενη επιθετικότητα από μέρους του ρωσικού καθεστώτος. Επειδή μάλιστα γνωρίζουμε ότι ο σημερινός Πατριάρχης Κύριλλος ήταν ο επί των εξωτερικών υποθέσεων έμπιστος του προκατόχου του, Πατριάρχη Αλεξίου, υπάρχει μια συνέχεια σε αυτή την πολιτική, η οποία σκοπεύει να καθιδρύσει την Τρίτη Ρώμη. Το Πατριαρχείο Μόσχας βασίζεται στη μεγάλη οικονομική ισχύ του, αλλά και στον αριθμό των πιστών του, και η Ουκρανία είναι μια ορθόδοξη χώρα 40.000.000 πιστών, τους οποίους σε καμία περίπτωση δεν θα ήθελε να απολέσει.

Ηδη το είδαμε αυτό το πράγμα να εξελίσσεται, αφ’ ης στιγμής άρχισε να ξαναστέκεται στα πόδια της η Ρωσία μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, με την οικονομική βοήθεια, βέβαια, της Δύσης, και το διαπιστώσαμε και στη δυσκολία με την οποία αντιμετωπίστηκε η απόδοση αυτονομίας στην Εκκλησία της Εσθονίας, όπου τελικώς το Πατριαρχείο, κατ’ άκραν οικονομία, δέχθηκε να υπάρχουν δύο αυτόνομες Εκκλησίες, μία υπαγόμενη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και άλλη υπαγόμενη στο Πατριαρχείο Μόσχας, παρότι η Εσθονία είχε λάβει την αυτονομία της από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, μαζί με τη Φινλανδία, ήδη από το 1923.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι εκεί άρχισε η κλιμάκωση και αυτό συνεχίστηκε όταν το Πατριαρχείο Μόσχας, παρά το ότι είχαν μεσολαβήσει τόσες δεκαετίες συζητήσεων ενόψει της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθόδοξης Εκκλησίας, την τελευταία στιγμή απέσυρε από τα θέματα προς συζήτηση το θέμα των όρων και των προϋποθέσεων της αποδόσεως της Αυτοκεφαλίας. Οχι μόνο δε απέσυρε το θέμα, αλλά τελικώς δεν προσήλθε καν στη Σύνοδο της Κρήτης, παρέσυρε δε και σειρά άλλων Εκκλησιών, δορυφόρων του, με σκοπό να τρώσει το κύρος του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Οι πρόσφατες γεωπολιτικές αλλαγές δεν έχουν αφήσει, ασφαλώς, ανεπηρέαστα και τα εκκλησιαστικά πράγματα. Βλέπουμε αίφνης το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, τέταρτο κατά τάξη μεταξύ των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων της Ανατολής, να συγκαλεί Σύνοδο Προκαθημένων στο Αμμάν, προκειμένου να μεσολαβήσει, υποτίθεται, μεταξύ Μόσχας και Κωνσταντινουπόλεως, την οποία μάλιστα είχα αποκαλέσει οιονεί «ληστρική» σύνοδο, καθώς αυτό ακριβώς σήμαινε αμφισβήτηση του ρόλου και των προνομίων του Οικουμενικού Πατριάρχη…

Αντιστρόφως, εντυπωσιάζει το γεγονός ότι η ρωμαιοκαθολική Πολωνία, η Ορθόδοξη Εκκλησία της οποίας δεν έχει αναγνωρίσει την Αυτοκεφαλία της Ουκρανίας, καλεί επισήμως τον Οικουμενικό Πατριάρχη να πάει στο έδαφός της για να ευλογήσει και παραμυθήσει τους ουκρανούς ορθόδοξους πρόσφυγες που καθημερινά υποδέχεται.

Στο μεταξύ, το Πατριαρχείο Μόσχας συνεχίζει την επεκτατική πολιτική του, την οποία εκδηλώνει, εν είδει αντιποίνων, ήδη με την εισπήδησή του στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, στην Αφρική, ίσως δε την εκδηλώσει και στις άλλες εκείνες Εκκλησίες που ήδη αναγνώρισαν την Αυτοκεφαλία της Ουκρανίας.

Και ασφαλώς το θιγόμενο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας προσέφυγε προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο ζητώντας την παρέμβασή του. Διαπιστώνουμε, όμως, πλέον τη διστακτικότητα και την αναγκαία σύνεση του Πατριαρχείου να προβεί σε κινήσεις που άλλοτε θα ήταν άμεσες, όταν δεν είναι βέβαιο πως τα άλλα Πρεσβυγενή Πατριαρχεία  θα δεχθούν να μετάσχουν σε μια Σύνοδο, την οποία θα συγκαλέσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, πλην του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, το οποίο άλλωστε έχει προσφύγει.

Να θυμίσω, για λόγους συγκρίσεως, την εισπήδηση του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων σε περιοχή δικαιοδοσίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στην Αυστραλία, οπότε αμέσως συνεκλήθη Μείζων και Υπερτελής Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη, το 1993, η οποία επέβαλε ποινές καθαίρεσης σε μητροπολίτες, απείλησε δε και τον ίδιο τον (τότε) Πατριάρχη Ιεροσολύμων Διόδωρο, ο οποίος αναγκάστηκε να αναδιπλωθεί και να εξαιτήσει τη συγχώρηση του Πατριάρχη…

Συνεπώς, είμαι εξαιρετικά προβληματισμένος για τις εξελίξεις και θεωρώ ότι είναι καλό μεν να κάνουμε σχέδια και να προετοιμαζόμαστε για την επόμενη ημέρα, αλλά εκτιμώ πως θα μεσολαβήσει μεγάλο διάστημα. Εν πρώτοις πρέπει να δούμε τι έδαφος θα παραμείνει στην Ουκρανία μετά τον πόλεμο, διότι είναι προφανές ότι την περιοχή του Ντονμπάς έχει αποφασίσει να την καταλάβει πάση θυσία ο Πούτιν, όπως έπραξε, χωρίς σοβαρή αντίδραση, και με την Κριμαία. Ακολούθως θα πρέπει να διαπιστωθεί πώς εδαφικώς θα έχουν κατανεμηθεί οι πιστοί που θέλουν να υπάγονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και αυτοί, κυρίως ρωσόφωνοι, οι οποίοι θέλουν να υπάγονται στο Πατριαρχείο Μόσχας, καθώς οι εκκλησιαστικές αυτές παρατάξεις υπήρχαν από πολύ παλιά, και πάντως από την κατάρρευση του σοβιετικού καθεστώτος έως και σήμερα.

Ο Ιωάννης Μ. Κονιδάρης είναι ομότιμος καθηγητής Εκκλησιαστικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ