36 χρόνια από τον πυρηνικό εφιάλτη του Τσερνόμπιλ

Ηταν ξημερώματα 26ης Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το χειρότερο πυρηνικό ατύχημα όλων των εποχών έπειτα από έκρηξη στον αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας του Τσερνόμπιλ, στη Σοβιετική Ενωση. Υπαίτιος για το δυστύχημα θωρείται πλέον ο «μοιραίος» αντιδραστήρας RBMK-1000, που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο, και συγκεκριμένα οι σχεδιαστικές του ατέλειες. Οι άμεσες επιπτώσεις από την έκρηξη ήταν ο θάνατος δεκάδων ατόμων και η εκτεταμένη μόλυνση του περιβάλλοντος με ραδιενέργεια. Στο πλαίσιο του ψυχροπολεμικού κλίματος της εποχής, η Μόσχα κράτησε αρχικά κρυφή την κρίσιμη κατάσταση στο Τσερνόμπιλ, η οποία έγινε όμως άμεσα αντιληπτή από σκανδιναβικές χώρες που πίεσαν τη Σοβιετική Ενωση να αποκαλύψει την αλήθεια.

«Μεγάλων διαστάσεων όπως φαίνεται ατύχημα σημειώθηκε χθες τη νύχτα σε σοβιετικό πυρηνικό εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ουκρανία, στα βόρεια του Κιέβου. Από σήμερα το πρωί, ραδιενεργό νέφος εντοπίστηκε στη Φινλανδία, στη Σουηδία, στη Νορβηγία και στη Δανία όταν οι μετρητές ραδιενέργειας αυτών των χωρών ανέφεραν ο ένας μετά τον άλλον ότι τα επίπεδα ραδιενέργειας που κατέγραφαν κυμαίνονταν σε ποσοστά από 6 μέχρι 10 φορές υψηλότερα από το κανονικό. Σιγά σιγά, οι αρμόδιοι των σκανδιναβικών χωρών διαπίστωναν ότι δεν υπήρχε καμία διαρροή ραδιενέργειας στους δικούς τους πυρηνικούς σταθμούς κι έτσι άρχιζαν να υποψιάζονται ότι κάτι θα έπρεπε να έχει συμβεί στη Σοβιετική Ενωση. Τελικά το σοβιετικό πρακτορείο ειδήσεων TASS μετέδωσε αργά το απόγευμα ότι στη μικρή πόλη Τσερνόμπιλ κοντά στο Κίεβο είχε πράγματι συμβεί ένα ατύχημα σε πυρηνικό σταθμό και είχε υποστεί ζημιές ένας πυρηνικός αντιδραστήρας. Το TASS πρόσθετε ότι του προβλήματος είχε επιληφθεί το σοβιετικό υπουργικό συμβούλιο και έκανε μνεία ατόμων που είχαν τραυματιστεί, χωρίς όμως να δίνει άλλες πληροφορίες. Οπως έγινε γνωστό, μια αιφνίδια και σημαντική αύξηση της ραδιενέργειας είχε εντοπιστεί ήδη χθες βράδυ στη Φινλανδία», ανέφερε μεταξύ άλλων ο παρουσιαστής των ειδήσεων της ΕΡΤ στις 28 Απριλίου 1986, υπογραμμίζοντας την έντονη διαμαρτυρία των σουηδικών αρχών για τη στάση της Σ.Ε., η οποία δεν προειδοποίησε εγκαιραίρως.

ΠΑΝΙΚΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ. Στις κοινωνίες της Ευρώπης – πάνω από την οποία κινούνταν απειλητικά το ραδιενεργό νέφος – επικράτησε πανικός. Εκείνες οι δύο εβδομάδες των πασχαλινών διακοπών έμειναν στην Ιστορία ως «Πάσχα του Τρόμου». Τρομακτικοί ήταν όμως και οι μήνες που ακολούθησαν, καθώς είχαν έρθει τα πάνω κάτω. Η κοινή γνώμη διψούσε για ενημέρωση, την οποία δεν είχε. Ξαφνικά «εχθρός» ήταν η βροχή, το χώμα ήταν «μολυσμένο» και συνεπώς ό,τι φύτρωνε σε αυτό, φρούτα και λαχανικά, γάλα και τυρί έγιναν προϊόντα «απαγορευμένα», ενώ τυποποιημένα προϊόντα, κονσέρβες και γάλα εβαπορέ εξαφανίζονταν από τα ράφια των σουπερμάρκετ, ειδικά από γονείς που ανησυχούσαν για τα παιδιά τους. Προϊόντα από τη Βόρεια Ελλάδα αποφεύγονταν ως πιο πιθανά να έχουν μολυνθεί, ενώ είναι χαρακτηριστική η φράση «εκείνη την άνοιξη δεν φάγαμε φράουλες», που αποτυπώνει τον εφιάλτη που έζησαν οι πολίτες που για τους επόμενους μήνες θα μετρούσαν «μπεκερέλ», τη μονάδα μέτρησης ραδιενέργειας, όπως ακριβώς τα τελευταία δύο χρόνια μετράνε λόγω πανδημίας κρούσματα.

ΓΙΑ ΤΟ ΓΟΗΤΡΟ ΤΗΣ ΕΣΣΔ. «Μπαρούτι το γάλα», «Πυρηνικό νέφος», «Η βροχή θάβει τη ραδιενέργεια», «Κίνδυνος από γάλα – λαχανικά», «Μόλυνση στο χώμα», «Στο πόδι η Ευρώπη για το νέφος», ήταν μερικοί από τους τίτλους των εφημερίδων της εποχής. Σε αντιδιαστολή, το πρωτοσέλιδο του «Ριζοσπάστη» που έκανε λόγο για «Αντισοβιετικό νέφος», αναφέροντας ότι «ο Λευκός Οίκος συντονίζει την υστερική εκστρατεία, η ΕΣΣΔ δηλώνει κατηγορηματικά ότι δεν υπάρχει κανένας απολύτως κίνδυνος» και προτρέποντας τον κόσμο να τρώει μαρούλια άφοβα. Ενδεικτικές του κλίματος της εποχής ήταν και οι φωτογραφίες στον Τύπο με έλληνες επιστήμονες του «Δημόκριτου» να τρώνε φράουλες σε μια προσπάθεια να διαλύσουν τον φόβο που είχε ριζώσει στην ελληνική κοινωνία. Σε κοινή δήλωση, ο Μανώλης Γλέζος και ο ευρωβουλευτής της ΕΔΑ Σπ. Κολοκοτρώνης επεσήμαναν ότι το ατύχημα επιβεβαίωνε «το παράλογο του ανταγωνισμού των τεχνολογικά προηγμένων χωρών που οδηγεί στην καταστροφή του περιβάλλοντος και της ανθρωπότητας».

Οπως και σήμερα με την πανδημία, το 1986 οι πολίτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με έναν αόρατο εχθρό. Και τότε, οι θεωρίες συνωμοσίας που έκαναν λόγο για αποτυχημένο πείραμα του σοβιετικού στρατού ήταν διάχυτες, όπως συνέβη και το 2020 με τη Γουχάν και το ξέσπασμα της πανδημίας του κορωνοϊού. Η πρόσφατη ρωσική επίθεση στα ουκρανικά εδάφη του Τσερνόμπιλ, στις 22 Μαρτίου, και οι εκτεταμένες εστίες φωτιάς που έκαιγαν για μέρες, έφεραν στον νου μνήμες από μια εποχή που έχει καταγραφεί στο συλλογικό υποσυνείδητο ως θολή και επικίνδυνη, με την ανθρωπότητα παρ’ όλα αυτά να αντιμετωπίζει τότε την απειλή των πυρηνικών με μεγαλύτερο σεβασμό από ό,τι σήμερα.