Δυτικά της Θεσσαλονίκης

Αλλάζανε οι γειτονιές της ζωής. Μεταξύ χωρών και πόλεων. Δεν υπήρχε μοναδική χωρική αναφορά. Δεν υπήρξε ποτέ παντοτινή βάση. Μια ατέρμονη κίνηση. Από το κέλυφος, στον πυρήνα. Από τη Γερμανία της μετανάστευσης, στη σκληρή και λαϊκή Ηλιούπολη της Δυτικής Θεσσαλονίκης. Από τον εμβληματικό Βαρδάρη του ’80 προς την κομψή διαγώνιο της Παύλου Μελά του ’90 και για 20 χρόνια πια πάνω στη θεατρική και μποέμ Σκουφά, κοντά στα αχαρτογράφητα σύνορα Εξαρχείων – Κολωνακίου. Οσο και αν αλλάζανε όμως οι γειτονιές, όπου και αν ταξίδευα τις δεύτερες Κυριακές γύριζα εκεί.

Εκεί στην Ηλιούπολη, στην οδό Καραβαγγέλη, στη Δυτική Θεσσαλονίκη, στο πατρικό μου. Η μητέρα στέκει πάντα ακόμη και σήμερα και μας περιμένει, αμετακίνητη και ευγνώμων για τη ζωή μέσα στις δεκαετίες. Αυτή η άγνωστη σχετικά γειτονιά στα δυτικά σφηνωμένη μεταξύ Σταυρούπολης και Ευόσμου στη Θεσσαλονίκη. Ενα ποτάμι, ο Δενδροπόταμος, και τρεις δρόμοι, η Καραολή & Δημητρίου, ο περιφερειακός και η οδός Λαγκαδά, καθορίζουν τη γεωγραφία της στον χάρτη και το ψυχαναλυτικό της αποτύπωμα στην παιδική μας μνήμη. Μνημονευμένη λογοτεχνικά μόνο από τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, μέσα από τις λάγνες νεανικές περιπλανήσεις του, στον καταπιεσμένο και άγαρμπο ερωτισμό της Δυτικής Θεσσαλονίκης, της δεκαετίας του ’60. Για εμάς όμως εκτός από παιδική γειτονιά είναι η αφετηρία, η πρώτη ψηλάφηση, ο βατήρας της ζωής.

Λαϊκά πηγαία και αστικά πρωτόλεια, μας πρόσφερε πλούσιες στερήσεις, αλλά και τόσο συγκίνηση και σπαραγμό με τις λεπτές αποχρώσεις των λαϊκών ανθρώπινων ιστοριών της.

Ξεκίνησα σε γερμανικό δημοτικό. Εκεί στην Κολωνία είχα γεννηθεί εξάλλου. Ετσι συνηθιζόταν τότε για τα παιδιά των μεταναστών της Γερμανίας. Τα ελληνικά μου ήταν φτωχά και ανερμάτιστα, χωρίς συντεταγμένη εκπαίδευση. Στοιχειώδης μόνο γλωσσική επαφή, λόγω της πολύωρης και συνήθως πολυήμερης απόστασης, από τους εργάτες γονείς.

Το 1974 με την πτώση της χούντας αλλάζει όμως η οικογενειακή στρατηγική. Προετοιμάζεται η επάνοδος για το 1976. Ο πατέρας στο γραφείο της κομματικής οργάνωσης του ΚΚΕ του Ααχεν δίνει το σύνθημα της επιστροφής. Πρώτο μέλημά τους, η επαφή μου με τα ελληνικά. Η μητέρα μου απόφοιτη του τριτάξιου Γυμνασίου, αλλά με έφεση στην καλλιγραφία και στην ορθογραφία, ο πατέρας δύσκολο να βοηθήσει. Η μητέρα ανέλαβε αμέσως ρόλο δασκάλας, από ανάγκη για πρώτη και τελευταία φορά στη ζωή της. Καθόμασταν τις νύχτες, αντιγράφαμε και διαβάζαμε τα κείμενα των ελληνικών αναγνωστικών. Ηταν μια αυτοσχέδια διδασκαλία της ανάγκης, ερασιτεχνική, αυθόρμητη, υποχρεωτική.

Λίγος ο χρόνος πάντα, ανάμεσα στη σκληρότητα της συμπυκνωμένης ζωής, παράπλευρη και υπερβατική υπερπροσπάθεια. Αυτή να μεταδώσει το ελάχιστο, εγώ να πρέπει να αντιληφθώ το μέγιστο. Δύσκολη και η μετάφραση, αφού η μητέρα ήξερε ελληνικά αλλά όχι τόσο καλά γερμανικά. Πώς να μου εξηγήσει; Εβλεπα τις εικονογραφήσεις με τα παιδάκια της ηλιόλουστης Ελλάδας, του ελληνικού αναγνωστικού, με το ατέλειωτο υπαίθριο παιχνίδι, και αυτό ήταν η παραμυθική παρηγοριά μου. Ξεδιπλωνόταν μέσω του παιδικού κόσμου των ελληνικών αναγνωστικών μια σχεδόν παραδεισένια προσδοκία για πιο χαρούμενη, αισιόδοξη και, κυρίως, φωτεινή και ηλιόλουστη ζωή, σε έναν άγνωστο τόπο που τον αποκαλούσαν πατρίδα.

Επιστροφή στην πατρίδα λέγανε και ξαναλέγανε οι μεγάλοι. Τα τελευταία μαθήματα ελληνικών τα κάναμε στο εμβληματικό για μένα διήμερο ταξίδι της επιστροφής, στο τρένο, τον Αύγουστο του 1976.

Εφτασα οκτάχρονος πιτσιρικάς στην Ηλιούπολη Θεσσαλονίκης, στην οδό Καραβαγγέλη. Εδώ το 4ο Δημοτικό Σχολείο ήταν μια απλή πολυκατοικία δίπλα στο νέο σπίτι μας και η αυλή του, τίποτα άλλο από ένας περιφραγμένος παράδρομος. Εδώ ο ήλιος όμως έλαμπε χωρίς διακοπές. Νόμιζα φυσικά ότι ο ήλιος υπήρχε λόγω Ηλιούπολης και ότι εκείνες οι εικόνες του αναγνωστικού ήταν αυτές οι ίδιες που ζούσα τώρα. Οι δρόμοι ήταν χωμάτινοι, ενίοτε λασπωμένοι, δεν υπήρχαν παιδότοποι, και τα παιχνίδια γίνονταν όλα σε μεγάλες αλάνες, σε μικροαυλές και στα άδεια οικόπεδα τα σφηνωμένα κατά δεκάδες σε κάθε μικρό δρόμο. Ολα απαράλλακτα όμοια, όπως φαίνονταν στις εικόνες του αναγνωστικού.

Ηταν η ώρα για μια νέα ζωή, με φως, ελευθερία και μικρές παιδικές αλητείες. Η ζωή ήταν έξω στους δρόμους, πιο ζεστή παρότι πρωτόλεια σπαρακτική.

Εκεί κάπου στην αρχή της δεκαετίας του ’80, παράλληλα με την άφιξη των πρώτων cafe/bars στο κέντρο της πόλης, ένας μικροκαμωμένος αλλά εξαιρετικά γοητευτικός άνθρωπος, ο Ηλίας ο «Φου» στο περιπαιχτικό παρατσούκλι, συνάρθρωσε ασυναίσθητα μάλλον, αλλά πρωτοπόρα σίγουρα, την κατακερματισμένη μέχρι τότε κοινωνική ζωή των νέων της Ηλιούπολης, δημιουργώντας το πρώτο μοντέρνο καφέ στην άγνωστη αυτή συνοικία στα δυτικά της πόλης, σε μια μικρή εργατούπολη.

Ηταν το καφέ La Nuit. Ο Ηλίας, ένας λαϊκός άνθρωπος, αλλά με αυθόρμητα χαρακτηριστικά ενός ιδιαίτερου και φυσικού εστετισμού, πνευματώδη και εκφραστικό λόγο, ζεστή αύρα και κύρος αντιστρόφως ανάλογο της χαριτωμένης μικρής φιγούρας του, φαίνεται πως ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος στον σωστό χρόνο.

Οι δημόσιοι χώροι συνάντησης περιορίζονταν μέχρι τότε σε κάποια ελάχιστα παραδοσιακά καφενεία, τους συλλόγους, κυρίως αθλητικούς. Το νέο καφέ μετατρέπεται γρήγορα σε θρυαλλίδα, που συνενώνει τα τεμαχισμένα ανθρωπονήματα, το ετερόκλητο συμπεριφορικό μωσαϊκό, τις μικρές συμπαθητικές «φυλές» της περιοχής. Ολοήμερη λειτουργία, με αδιάκοπους καφέδες μέχρι το απόγευμα και αμέτρητες μπίρες τις πιο βραδινές ώρες. Δειλά και σποραδικά long drinks, από λίγους. Martini bianco, Bacardi, Rosso Antico. Λαϊκοί μάγκες, ποδοσφαιρόφιλοι, νεαροί τελειόφοιτοι μαθητές και μαθήτριες, ελάχιστοι φοιτητές τότε με πολιτικές ανησυχίες και πνευματικά ενδιαφέροντα, και οι πρώτες πρωτοπόρα χειραφετημένες γυναίκες βέβαια, αναμειγνύονται γλυκά και αμήχανα διαμορφώνοντας έκτοτε και σιγά σιγά τη νέα ταυτότητα του μοντερνισμού της περιοχής.

Στη μισή πτέρυγα, οι λαϊκοί έκαναν χρήση περισσότερο καφενείου και, στην άλλη μισή πλευρά, οι νεαροί μαθητές – φοιτητές σε ελαφρώς πιο στοχαστικές αναζητήσεις σφυρηλατούσαν συγκρατημένα όνειρα της ζωής και μαγκωμένα φλερτ. Εχοντας το προνόμιο να ζω αυτή τη σχεδόν «πολιτιστική επανάσταση» ακριβώς δίπλα στο σπίτι μου, έγινα γρήγορα σχεδόν ο βενιαμίν θαμώνας, μπαινοβγαίνοντας από τα δέκα μου όλη μέρα αμέτρητες φορές και μετατρέποντας εντέλει τη La Nuit σε δεύτερο σπίτι μου. Για μία ολόκληρη δεκαετία έγινε το πεδίο της πρώιμης κοινωνικοποίησής μου. Εμαθα πολλά, πήρε το αφτί μου πρωτάκουστα, θηριώδη ψέματα και γλαφυρές αλήθειες, γνώρισα εκατοντάδες ανθρώπους, παρατηρούσα επί ώρες συμπεριφορές και σχήματα σκέψεων, έβλεπα τη ζωή οριζοντίως και διαγωνίως, σε μια πλούσια αλλά ατάκτως ειρημένη θεματολογία, μερικές φορές συνεκτική και άλλες, σχεδόν τις περισσότερες, σουρεαλιστική. Από αθλητικά μέχρι πολιτικά, από ερωτικά μέχρι μεταφυσικά, από κοινωνικά παράδοξα μέχρι αυτοαφηγηματικές ιστορίες που επαναλαμβάνονταν με σημαντικές ή ανεπαίσθητες τροποποιήσεις, για όσους τις είχαν ξανακούσει.

Παράλληλα μετά το 1981 οι μέρες έπρεπε να μοιράζονται μεταξύ Ηλιούπολης και Βαρδαρίου. Χρειάστηκε στο υπαρξιακό ταξίδι της νεότητάς μου από το κέλυφος στον πυρήνα, από τη Σταυρούπολη στο κέντρο, και εκεί κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 80, να κάνω έναν ενδιάμεσο σταθμό έξι χρόνων, δουλεύοντας σαν μαθητής στο οικογενειακό περίπτερο σε μία από τις κορυφές της πλατείας, στην αρχή της 26ης Οκτωβρίου.

Ο Βαρδάρης είναι ψαγμένη γωνία, όπως θα έλεγε κανείς και με όρους βαρδαρίσιας διαλεκτικής. Ο εμβληματικός κόμβος της πόλης, φορτωμένος με πλούσιες εκκεντρικές ιστορίες και συνωμοτική μυθολογική έξαψη, είναι το πιο καυτό τοπόσημο της Θεσσαλονίκης, απ’ όλες τις απόψεις, κοινωνικά, χωροταξικά, λογοτεχνικά. Μυθοπλασίες πηγαίων μυθιστορηματικών ηρώων και αφηγήματα θρυλικών ερωτικών αποπλανήσεων, μέσα στη διαχρονική σκηνογραφία του. Ο Βαρδάρης είναι η γεωγραφική τομή των δύο φτερών της πόλης. Είναι η πολεοδομική μήτρα της Θεσσαλονίκης. Η πρωτόλεια λαϊκή αυθεντικότητα διασταυρώνεται χιαστί με την ανυποψίαστη μικροαστική υπεροψία. Κεντρικότητα αλλά και παρακμή, πολεοδομική αστικότητα αλλά και φθηνή προσομοίωση. Ελαμψε τις μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι κάπου τη δεκαετία του ’90, με το σφρίγος του λαϊκού κόσμου και της ανθρώπινης κινητικότητας. Ο Βαρδάρης καίγεται ταυτόχρονα και από τις δύο άκρες του, σαν κερί. Transit κόμβος της εργατιάς της Δυτικής Θεσσαλονίκης, για να προσεγγίσει το κέντρο και την αστική Θεσσαλονίκη. Αδιαπέραστο όριο ή το τέλος του κόσμου, για τους Θεσσαλονικείς της άλλης πλευράς, της κεντροανατολικής. Ο Βαρδάρης είναι το κυριολεκτικό και μεταφορικό χιλιομετρικό μηδέν. Εκεί αρχίζουν ή καταλήγουν όλοι οι μεγάλοι δρόμοι, όχι μόνο γεωμετρικά αλλά σαν αιωρούμενα ίχνη ανθρώπινων διαδρομών που άλλα φεύγουν και άλλα έρχονται, και που σπάνια προσπερνούν.

Στο περίπτερο περιορισμένος στο ένα τετραγωνικό μου πριν ή μετά το σχολείο, παρατηρούσα επίμονα τις ανθρώπινες ροές των διαβάσεων. Αλλοτε βαρετός επαναλαμβανόμενος εφιάλτης και άλλοτε παράθυρο στον κόσμο και στον υπόκοσμο. Εκεί διάβασα την ύλη Γυμνασίου – Λυκείου, έμαθα το καθημερινό ξεσκόνισμα τίτλων και εφημερίδων, μυήθηκα στο υποσυνειδησιακό μοτίβο της άλλης ζωής, στο μεταίχμιο των διασταυρούμενων υπόγειων ρευμάτων της πόλης. Εκεί κατάλαβα τη χωροταξική επίδραση στην κοινωνική διαστρωμάτωση και κατανόησα τη λεπτή αποχρωσιακή διαφορά των υποδιαλέκτων της αργκό και της λαϊκής ερωτοτροπίας σε ύψιστο «μεταπτυχιακό» επίπεδο.

Ετσι ο Βαρδάρης έγινε για μένα κάτι σαν «κολέγιο» και το περίπτερο ο πρώιμος πύργος ελέγχου κατόπτευσης, μιας πόλης που στην πραγματικότητα είναι δύο.

Συνέχισα το ταξίδι, αλλά τις Κυριακές γυρίζω εκεί.