Μπροστά {LF}στις κάμερες όλοι τις θέλουν {LF}και από πίσω τις ξορκίζουν

Μπροστά στα ανοιχτά μικρόφωνα οι αρχηγοί των τριών μεγαλύτερων κομμάτων μιλούν για κυβερνήσεις συνεργασίας. Μακριά απ’ αυτά, όμως, τα στελέχη τους μέμφονται τη σχετική ρητορική των πολιτικών τους αντιπάλων ως τακτικισμό. Γιατί στην πραγματικότητα κανένας στο εγχώριο πολιτικό σύστημα δεν είναι ειλικρινής φορέας της κουλτούρας που προϋποθέτει ο σχηματισμός υπουργικών συμβουλίων από δύο ή παραπάνω κυβερνητικούς εταίρους – παρότι για οκτώ χρόνια, μέχρι το 2019, η χώρα κυβερνήθηκε από τέτοια. Η ελληνική εμμονή στην περιλάλητη αυτοδυναμία, πάντως, είναι πια εξαίρεση στην ευρωπαϊκή πολιτική νοοτροπία. Στην πλειονότητα των κρατών της Ευρώπης η διακυβέρνηση είναι σήμερα υπόθεση συνασπισμών, όχι μονοκομματικών κυβερνήσεων.

Οι αριθμοί το επιβεβαιώνουν. Περίπου 30 χώρες στη Γηραιά Ηπειρο κυβερνώνται έτσι όπως οι έλληνες επαγγελματίες της πολιτικής υποστηρίζουν ότι είναι δύσκολο να ληφθούν γρήγορα αποφάσεις ή να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι κρίσεις. Για πολλούς ξένους ακαδημαϊκούς, μάλιστα, εδώ κι αρκετά χρόνια Γερμανία, Ολλανδία, Φινλανδία και Ιρλανδία έχουν δείξει πως οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποδίδουν ακόμη κι εν μέσω έκτακτων καταστάσεων.

Υπάρχουν παραδείγματα συνασπισμών που ξεπερνούν τα δύο ή τα τρία μέλη. Από τον Οκτώβριο του 2020 το Βέλγιο έχει επτακομματική κυβέρνηση. Στην τέταρτη κυβέρνηση του Μαρκ Ρούτε, η οποία ορκίστηκε στις 10 Ιανουαρίου μετά από 271 μέρες διαβουλεύσεων, συμμετέχουν τέσσερα κόμματα. Η ολλανδική παράδοση των κυβερνήσεων συνεργασίας πάει πίσω στο 1946, και συνήθως το προσδόκιμο ζωής τους κυμαίνεται μεταξύ τριετίας και τετραετίας – ενώ οι πρωθυπουργοί τους είθισται να κερδίζουν και δεύτερη συνεχόμενη θητεία.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ. Η φινλανδική της Σάνα Μαρίν στηρίζεται από πέντε κόμματα – μικρή ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια; Οι γυναίκες στους θώκους της είναι περισσότερες, 12 από τους 19 υπουργούς. Στην Ιταλία ο Μάριο Ντράγκι είναι επικεφαλής κυβέρνησης έξι κομμάτων – σχεδόν όλων των πολιτικών δυνάμεων της χώρας, δηλαδή, πλην των ακροδεξιών Fratelli d’Italia, των αριστερών της Sinistra Italiana και των λαϊκιστών της Alternativa.

Από το 1945 μέχρι και το 1999 μόνο τρία κράτη της Δυτικής Ευρώπης δεν είχαν «σημαντική εμπειρία» κυβερνητικών συγκλίσεων: η Βρετανία, η Ελλάδα κι η Ισπανία. Στην αντίπερα όχθη βρίσκεται η χώρα πρότυπο γι’ αυτούς: η Γερμανία. Μόνο μία φορά στην ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας οι ψηφοφόροι έχουν δώσει την πλειοψηφία των εδρών της Μπούντεσταγκ σε ένα κόμμα. Η συνήθεια είναι πλέον τόσο ισχυρή ώστε επιβάλλει σε όλους να δηλώνουν στο εκλογικό σώμα κατά τη διάρκεια των προεκλογικών περιόδων με ποιους δεν πρόκειται να συνεργαστούν.

Ο κανόνας είναι οι συνεργασίες ενός μεγάλου κι ενός ή δύο μικρών κομμάτων. Ωστόσο, για τα γερμανικά ειωθότα δεν είναι σπάνιοι κι οι λεγόμενοι Μεγάλοι Συνασπισμοί, εκείνοι των Σοσιαλδημοκρατών με τους Χριστιανοδημοκράτες. Οι τρεις από τις τέσσερις κυβερνήσεις της Ανγκελα Μέρκελ – στα 16 χρόνια της θητείας της στην Καγκελαρία – ήταν Μεγάλοι Συνασπισμοί.

Πάντως, τα δικομματικά ή πολυκομματικά κυβερνητικά σχήματα δεν αποτελούν πια ίδιον μόνο των «ορθολογιστών» Βορειοευρωπαίων. Τα τελευταία χρόνια και στις χώρες του Νότου η λαϊκή ετυμηγορία ωθεί τους πολιτικούς διαφορετικών κομμάτων στην από κοινού διακυβέρνηση. Τον Ιανουάριο του 2020 το ισπανικό κοινοβούλιο έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης στην πρώτη κυβέρνηση συνασπισμού στην ιστορία μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, αυτή των Σοσιαλιστών του Πέδρο Σάντσεθ με τους Podemos. Το εγχείρημα έμοιαζε καταδικασμένο – μια και το υπουργικό συμβούλιο εξαρτιόταν από μικρότερα περιφερειακά κόμματα για να περνά τη νομοθεσία από τη Βουλή. Κι όμως, η συμπόρευσή τους συνεχίζεται έως τώρα, η οικονομία δεν κατέρρευσε όπως φοβόντουσαν όποιοι έβλεπαν με καχυποψία τους ακροαριστερούς υπουργούς, ο πρωθυπουργός μπορεί να υπερηφανεύεται πως η ανεργία έπεσε στα χαμηλότερα επίπεδα από το 2007, κι οι απανταχού ριζοσπάστες αριστεροί να διατείνονται ότι οι ομοϊδεάτες τους ήταν εκείνοι που επιτάχυναν τις «προοδευτικές μεταρρυθμίσεις» σε μια χώρα χωρίς παράδοση ισχυρού κράτους δικαίου.

Στην Πορτογαλία, πάλι, μετά τις αμφίρροπες εκλογές του 2015 ο Σοσιαλιστής Αντόνιο Κόστα κυβέρνησε με την ανοχή του Κομμουνιστικού Κόμματος και του Αριστερού Μπλοκ δημιουργώντας την περίφημη geringonca – τον ασυνήθιστο μηχανισμό, ο οποίος ωστόσο δούλεψε για έξι χρόνια ανεβάζοντας το βιοτικό επίπεδο των Πορτογάλων. Τον Οκτώβριο του 2021 οι συνοδοιπόροι του αρνήθηκαν να ψηφίσουν τον προϋπολογισμό – επειδή κατά την άποψή τους δεν ήταν αρκετά αριστερός, αφού είχε χαμηλές κοινωνικές δαπάνες – οδηγώντας τον κυβερνητικό τους γάμο σε κοινοβουλευτικό διαζύγιο. Τελικά, βέβαια, οι εκλογείς τιμώρησαν εκείνους, δίνοντας στους Σοσιαλιστές αυτοδυναμία στις πρόωρες της 30ής Ιανουαρίου του 2022 – αν κι ο ίδιος ο Κόστα είχε επί λέξει δηλώσει «προφανώς θα πρέπει να κάνουμε αυτό που κάνουμε όταν δεν υπάρχει απόλυτη πλειοψηφία, δηλαδή να μιλήσουμε με τα άλλα κόμματα στο Κοινοβούλιο».

ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑ. Για τους επικριτές των κυβερνητικών συμμαχιών το μεγαλύτερο μειονέκτημά τους είναι το ενδεχόμενο να αποδειχθούν εξαιρετικά ασταθείς λόγω των μικροκομματικών ανταγωνισμών όσων συμμετέχουν σ’ αυτές. Η βιβλιογραφία, παρ’ όλ’ αυτά, βρίθει αντιλόγων στο επιχείρημά τους. Μια μελέτη από τους ερευνητές του Democratic Audit με έδρα την LSE για τον κύκλο ζωής τους – η οποία έγινε με στοιχεία από 534 υπουργικά συμβούλια σε 17 δυτικοευρωπαϊκές χώρες και 10 της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης από το 1944 μέχρι και το 2008 – φανέρωσε πως ειδικά οι συνασπισμοί που βασίζονται σε προγραμματικές συμφωνίες οι οποίες γίνονται προ της κάλπης τείνουν να είναι σταθερότεροι.

Ο δανός πολιτικός επιστήμονας Αρεντ Λέιπχαρτ στο βιβλίο του «Patterns of Democracy» εξέτασε τις επιδόσεις 36 σύγχρονων δημοκρατιών συγκρίνοντας το αυτοδύναμο σύστημα του Γουέστμινστερ με το λεγόμενο ευρωπαϊκό συναινετικό μοντέλο. Συμπέρανε, λοιπόν, ότι οι κυβερνήσεις του δεύτερου εμφανίζονται εξίσου καλές στα ποσοστά ανάπτυξης που επιτυγχάνουν, τον έλεγχο του πληθωρισμού, τη μείωση της ανεργίας και των ελλειμμάτων – παρότι έχουν την τάση να ξοδεύουν περισσότερα. Είχαν επίσης καλύτερα αποτελέσματα να παρουσιάσουν ως προς την υιοθέτηση μέτρων πολιτικής ισότητας και εκπροσώπησης των γυναικών.

ΠΛΗΓΜΑ ΣΤΑ ΠΟΣΟΣΤΑ. Οσοι ασχολούνται με τις κομματικές κουζίνες παραδέχονται οφ δε ρέκορντ ότι η συμμετοχή σε μια κυβέρνηση συνεργασίας ίσως επηρεάσει αρνητικά τα ποσοστά των κομμάτων που τη συγκροτούν. Για την ακρίβεια, είθισται να πλήττει – αν όχι να εξαϋλώνει – εκλογικά τους μικρότερους εταίρους. Το φαινόμενο δεν είναι μόνο ελληνικό – δεν αφορά, με άλλα λόγια, αποκλειστικά τους εδώ κεντροαριστερούς, οι οποίοι συνεχίζουν να αποδίδουν την καθίζηση του ΠΑΣΟΚ στον Μεγάλο Συνασπισμό με τον κάποτε κύριό του αντίπαλο, τη ΝΔ.

Μετά τις εκλογές του 2017 στη Γερμανία, 48% των μελών του SPD ήταν αντίθετα σε μια επιπλέον κυβερνητική τετραετία του, προτιμούσαν να δώσουν κοινοβουλευτική στήριξη σε ένα σχήμα μειοψηφίας. Στο τέλος οι Σοσιαλδημοκράτες ανέλαβαν την ευθύνη της εξουσίας, αλλά οι περισσότεροι ανάμεσά τους δεν έπαψαν ποτέ να θεωρούν αιτία της ελεύθερης πτώσης των ποσοστών τους τη συνύπαρξη με το κόμμα της Μέρκελ. Το κλίμα άργησε πολύ να αλλάξει. Χρειάστηκε να φτάσει η πρόσφατη προεκλογική εκστρατεία – όταν τα νούμερα ανέβηκαν χάρη στον υποψήφιο καγκελάριο που η κομματική βάση είχε απορρίψει για αρχηγό.

Ακόμη και στις χώρες όπου οι συμμαχικές κυβερνήσεις είναι η νόρμα επομένως, τα κόμματα δεν μπαίνουν σε μια κυβερνητική σχέση εξαιτίας ενός κατακούτελα πολιτικού έρωτα. Μπαίνουν με συνοικέσια, τα οποία σφραγίζονται με αμοιβαίες προγραμματικές υποχωρήσεις. Κυρίως επειδή κατανοούν πως κανένα εκλογικό σώμα δεν προτιμά να επιστρέφει διαρκώς πίσω απ’ τα παραβάν.