Η κόλαση (τελικά) {LF}είναι (όντως) οι άλλοι

Πιθανόν να αποτελεί την πιο ανθεκτική μεταφορά στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Από το συγκρότημα των AC/DC και το τραγούδι τους Hells Bells ή το LP τους Highway to Hell, μέχρι τον Γιάννη Πάριο και τους Black Sabbath. Από την περιγραφή ποδοσφαιρικών αγώνων (με σχόλια-κλισέ για την «κόλαση του Μπομπονέρα» ή την «κόλαση των συνεχόμενων παιχνιδιών») μέχρι την αναφορά σε δυσάρεστες οικογενειακές καταστάσεις («της/του είχε κάνει τη ζωή κόλαση»)· και από τον χαρακτηρισμό ενός γευστικού φαγητού ή μιας όμορφης γυναίκας έως το Ολοκαύτωμα και την έκρηξη στο Τσερνόμπιλ, η κόλαση φαίνεται πως ενυπάρχει πολλαπλώς (ακόμη και με αντιφατικό τρόπο) στις μετανεωτερικές κοινωνίες της εποχής μας. Οπως συμβαίνει με κάθε πολιτισμική κατασκευή της αυτής ανθεκτικότητας, η διάχυσή της στη δημόσια σφαίρα και η ταύτισή της με το αυτονόητο υποδεικνύουν κάτι που εύκολα υποψιαζόμαστε: το βάθος της ιστορικότητάς της και το σύνθετο των νοημάτων που έχουν υφανθεί γύρω από τον υπέρτατο των φόβων. Η κόλαση μόνο αστείο πράγμα δεν είναι.

Το βιβλίο του Σκοτ Μπρους, καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Φόρνταμ και πρώην επαγγελματία νεκροθάφτη καταπώς ο ίδιος μας πληροφορεί, φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο Το βιβλίο της Κόλασης και καταπιάνεται ακριβώς με την εξέλιξη που είχε ανά τους αιώνες η έννοια του μετά θάνατον μαρτυρίου αλλά και τις μεταμορφώσεις που αυτή γνώρισε στον δυτικό κόσμο. Η μελέτη του Μπρους δεν αποτελεί μια πραγματεία κοινωνικής ιστορίας πάνω στην έννοια της κόλασης, αλλά περισσότερο μια σχολιασμένη (χορταστική όμως) ανθολόγηση κειμένων σχετικών με το θέμα αυτό. Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται για πώς οι φόβοι της κόλασης διαμόρφωσαν τον δυτικό πολιτισμό, ιδίως στην εποχή του Μεσαίωνα οπότε και έφτασαν στο απόγειό τους, μπορεί να ανατρέξει σε άλλα βιβλία, όπως στο καταπληκτικό Ιστορία της ασχήμιας του Ουμπέρτο Εκο (Εκδόσεις Καστανιώτη) όπου αναλύεται «με κολασμένο τρόπο» η λειτουργία, οι λειτουργίες πιο σωστά, των φόβων του αιώνιου μαρτυρίου στους σκοτεινούς αιώνες. Οπως αναφέρει ο Εκο, ο φόβος της κόλασης θεμελιώθηκε πάνω στο ιερό κείμενο της Αποκάλυψης του Ιωάννη, το οποίο για αιώνες δεν υπήρξε μια απλή αλληγορία που εξακόντισε το είδος της οραματικής λογοτεχνίας, αλλά μια αληθινή αφήγηση «πραγματικών καταστάσεων» που ενέπνευσε τις καλλιτεχνικές εικόνες των επόμενων αιώνων σοκάροντας στη συγκυρία τις λαϊκές μάζες. Η προσμονή της Αποκάλυψης, ο φόβος της κόλασης και οι χιλιαστικές φοβίες (όπως αυτές που καταγράφει ο Ροδόλφος ο Ατριχος) υπήρξαν βασικό συστατικό της μεσαιωνικής κουλτούρας, ακριβώς επειδή ο άνθρωπος της εποχής ήταν εξοικειωμένος με εικόνες καταστροφής και βασανισμών. Με τα λόγια του Εκο: «Πρέπει να κατανοήσουμε ότι στους ανθρώπους που για αιώνες ταλαιπωρούνταν από τις επιθέσεις και τις σφαγές που ακολούθησαν την κατάρρευση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, το όραμα του Ιωάννη δεν ήταν μια μυστικιστική φαντασίωση αλλά το αληθοφανές πορτρέτο των όσων συνέβαιναν και των όσων τους έμελλε να συμβούν» (Ιστορία της ασχήμιας, σελ. 80).

Ο βαθμός του ρεαλισμού επομένως, που υπάρχει πίσω από την πρόσληψη της κόλασης είναι εκείνος που αρδεύει τις δύο αντιθετικές της λειτουργίες: αφενός μεν το τεράστιο απόθεμα τρόμου που διαχέει στις κοινωνίες της εποχής, αφετέρου δε κάτι (νομίζουμε) εξαιρετικά ενδιαφέρον: τη «δημοκρατική διάσταση» που μια προσεκτική ανάγνωση των σχετικών κειμένων δείχνει να έχει η κόλαση και η οποία στη συγκυρία της βαρβαρότητας δεν θα ήταν άτοπο να υποθέσουμε ότι δρούσε για τον μέσο χριστιανό ανακουφιστικά: ενώπιον του θανάτου όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, μπροστά στον Τελικό Κριτή οι ψυχές παρουσιάζονται έχοντας απολέσει κάθε οικονομικό, ταξικό ή άλλο πλεονέκτημα που έφεραν στη διάρκεια της ζωής τους, οι πύλες της κολάσεως είναι ανοικτές εξίσου για τον πένητα και για τον βασιλέα. Ετσι, ο διάβολος δείχνει να είναι μια παράδοξη μετωνυμία της Δικαιοσύνης, η απουσία της οποίας στοιχειώνει με δραματικό τρόπο την πραγματική ζωή. Δεν είναι τυχαίο το ότι σε πολλά από τα αποσπάσματα που παραθέτει στο έργο του ο Σκοτ Μπρους, μια σειρά από μαρτύρια, και μάλιστα τα πιο σκληρά, αφορούν «αμαρτωλούς», οι οποίοι, ενόσω ζούσαν, κατείχαν αναμφίβολα επίζηλη θέση: επίσκοποι, ιππότες, θρησκευτικοί και κοσμικοί ηγέτες, εκείνοι είναι που πρόκειται να υποστούν τους πλέον φρικώδεις βασανισμούς.

Ας προσθέσουμε εδώ ότι για τον άνθρωπο της μεσαιωνικής κοινωνίας ο διάβολος δεν ήταν ένα ον που κατοικοέδρευε στα έγκατα της γης, εκεί όπου βασίλευε το σκότος και το άσβεστο πυρ. Οπως μας θυμίζει ο Γουίλ Ντιράν στο επικό έργο του Παγκόσμιος ιστορία του πολιτισμού, στη φαντασία του μεσαιωνικού ανθρώπου ο διάβολος μόνο σχήμα λόγου δεν ήταν, αντιθέτως είχε σάρκα και αίμα, τριγύριζε δε παντού και ενέβαλλε τους ανθρώπους σε πλήθος πειρασμών. «Ο διάβολος» γράφει επ’ αυτού ο Ντιράν «ήτο εξάλλου θαυμαστής των γυναικών, χρησιμοποιούσε τα χαμόγελά των και τας χάριτάς των διά να παρασύρη τα θύματά του, και κατώρθωνε εις ορισμένας περιπτώσεις να απολαμβάνη τα θέλγητρά των, εάν πιστεύσωμεν μερικάς κυρίας. Ετσι, μια γυναίκα από την Τουλούζην παρεδέχθη ότι εκοιμάτο συχνά με τον σατανάν και ότι εις ηλικίαν 43 ετών εγένησσε, χάρις εις τας περιποιήσεις του, τέρας με κεφαλήν λύκου και ουράν όφεως» (σελ. 858). Ολόκληρος ο κόσμος λοιπόν (και όχι μόνο ο μεταθανάτιος) ήταν γεμάτος από δαίμονες όλων των τάξεων που στοίχειωναν τη φαντασία και το συναισθηματικό είναι των ανθρώπων. Οι μικροί δαίμονες, ας πούμε, προτιμούσαν να κοιμούνται με γυναίκες ελαφρών ηθών, με κυρίες που απλώς ήταν μόνες τους, κάποιες φορές και με αγίες. Ακόμη και οι φιλόσοφοι της εποχής πίστευαν στην ύπαρξή τους, αν και κάποιοι από αυτούς θεωρούσαν ότι λειτουργούσαν περισσότερο όπως τα ζιζάνια, παρακολουθώντας αθέατοι τις συζητήσεις των ανθρώπων, ρίχνοντας ακαθαρσίες στους περαστικούς ή ανοίγοντας τρύπες στα ενδύματά τους. Οπως θυμίζει ο Ντιράν, ένας κουρασμένος δαίμονας κάθισε κάποτε πάνω σε ένα μαρούλι και στη συνέχεια καταβροχθίσθηκε από μια απρόσεκτη μοναχή (Ντιράν, σελ. 858).

Από τον Δάντη στον Σαρτρ

Παρά το γεγονός ότι ο Σκοτ Μπρους στέκεται κάπως ιμπρεσιονιστικά στη θεμελιακής σημασίας εξέλιξη που μετέτρεψε τα ιερά αποκαλυπτικά κείμενα σε λαϊκή κουλτούρα του τρόμου (ό,τι σήμερα θα αποκαλούσε με αρκετά εισαγωγικά «pop culture»), επισημαίνει εύστοχα και με γλαφυρό τρόπο το πώς η κόλαση ανά τους αιώνες αναδείχθηκε σε μείζονα μήτρα μιας εικονοποιίας για τα βασανιστήρια, τον όλεθρο και την εμπειρία του μαρτυρίου. Η ίδια η κόλαση εξάλλου, η ανά τις εποχές πρόσληψή της δηλαδή, αποτελεί ένα καταπληκτικό παράδειγμα που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε επαρκώς τις διαρκείς μεταμορφώσεις των δυτικών κοινωνιών μέσα από τη στάση που κράτησαν απέναντι στον θάνατο και την Εσχατη Τιμωρία: από την εποχή του ο Δάντης, περίπου το 1320, θα φιλοτεχνήσει την περίφημη «Κόλασή» του αποδίδοντας την «τοπογραφία» της με εξαντλητική λεπτομέρεια, στους αιώνες που ακολούθησαν, τα διαφορετικά νοήματά της είναι πάντοτε τεκμήρια της ίδιας της ιστορικής και πολιτισμικής μας εξέλιξης. Ο προτεσταντισμός για παράδειγμα θα αμφισβητήσει έμπρακτα την τρομοκρατία της κόλασης (όπως άλλωστε και τη βιομηχανία με τα συγχωροχάρτια) αποδίδοντάς της ένα πιο συνειδησιακό περιεχόμενο. Η εποχή του Ορθού Λόγου στρεφόμενη συνολικά ενάντια στη θρησκεία θα αποδομήσει τις περί κόλασης αντιλήψεις, για να επανέλθει η τελευταία στον εικοστό αιώνα μέσα από διαφορετικά μονοπάτια που επικαιροποιούν το περιεχόμενό της και αναμοχλεύουν τις αρχετυπικές της σημασίες με έναν τρόπο που ταιριάζει απόλυτα στις απελπισίες της σύγχρονης εποχής: ο Σαρτρ για παράδειγμα, στο έργο του Κεκλεισμένων των θυρών το 1944, τοποθετεί την κόλαση στο επίπεδο των ανθρώπινων σχέσεων. Στο βιβλίο αυτό, τρεις χαρακτήρες, προσφάτως νεκροί και με προορισμό την κόλαση, βρίσκονται απροσδόκητα παγιδευμένοι σε ένα σαλόνι. «Ωστε αυτό είναι η κόλαση» λέει ο ένας εξ αυτών. «Ε, δεν θα το πίστευα ποτέ. Θυμάστε όλα όσα μας έλεγαν για τα βασανιστήρια, τη φωτιά, το θειάφι, τη φλεγόμενη μάργα. Παραμύθια των γεροντοκορών […]. Οντως δεν χρειάζεται καμία πυρωμένη σούβλα. Η κόλαση είναι οι άλλοι».

Εν τούτοις, όπως εύστοχα υποδεικνύει ο Σκοτ Μπρους, στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα ο σύγχρονος άνθρωπος δείχνει να έχει μετατραπεί ο ίδιος στον Τιμωρό που οι πρόγονοί του φαντάστηκαν κι αυτό ίσως αποτελεί την πιο οδυνηρή εκπλήρωση των όσων τρομακτικών (φόβων, υποσχέσεων, απειλών) διαχρονικά συνοψίστηκαν στην αποκαλυπτική λογοτεχνία. Πλέον, ο ίδιος ο άνθρωπος είναι διάβολος και μάλιστα δίχως ίχνος οίκτου. Από το Αουσβιτς και την Τρεμπλίνκα μέχρι το Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα, και από το Γκουαντάναμο έως τα κελιά απομόνωσης των ΗΠΑ που «φιλοξενούν» κολασμένες χωρίς ελπίδα ψυχές, ο συγγραφέας υπογραμμίζει την επιβίωση του δικής-μας-κοπής-σαδισμού που επιβεβαιώνει την υποψία ότι ο Μεσαίωνας ίσως να μην έχει τελειώσει ακόμη.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Mεταπολεμικού Kόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ

Το «Οραμα του Τούνταλ»

Καθώς ο άγγελος τους οδηγούσε, αντίκρισαν ένα τέρας πολύ διαφορετικό απ’ όλα τα άλλα τέρατα που είχαν δει προηγουμένως. Είχε δύο πόδια, δύο φτερούγες, έναν πολύ μακρύ λαιμό και ένα ράμφος από μέταλλο. Είχε ακόμα και μεταλλικά νύχια και από το στόμα του ξέρναγε φλόγα ανηλεή. Αυτό το θηρίο καθόταν σε ένα βούρκο ξυλιασμένο από πάγο, όπου καταβρόχθιζε όποια ψυχή έβρισκε. Όσο βρίσκονταν στο στομάχι του , οι ψυχές αυτές χωνεύονταν για τιμωρία. Ύστερα το τέρας τις ξέρναγε στην επιφάνεια του παγωμένου βούρκου, όπου τα βασανιστήρια άρχιζαν για άλλη μια φορά. Οι ψυχές που ήταν ποντισμένες στο βούρκο, άνδρες και γυναίκες μαζί, ήταν έγκυες και, επιβαρυμένες με αυτό τον τρόπο, περίμεναν τη στιγμή που θα γεννούσαν.  Οι απόγονοι που είχαν συλλάβει τσιμπούσαν τα σωθικά τους σαν οχιές, κάνοντας τις αξιολύπητες αυτές ψυχές να παραδέρνουν στα δύσοσμα κύματα ενός ωκεανού θανάτου σκληρυμένου με πάγο. Όταν ερχόταν η ώρα του τοκετού, ούρλιαζαν, έβγαζαν κραυγές που πλημμύριζαν τον πυθμένα καθώς γεννούσαν ερπετά. Επαναλαμβάνω ότι δεν γεννούσαν μόνο οι γυναίκες , αλλά και οι άνδρες, μάλιστα όχι απ’ τα μέρη εκείνα που η φύση έφτιαξε γι’ αυτήν τη δουλειά, αλλά μέσα απ’ τα χέρια τους, όπως επίσης και μέσα απ’ τα στήθια τους, και τα ερπετά τους έσκιζαν για να βγουν και ξεπετάγονταν απ’ όλα τους τα άκρα. Αυτά τα νεογνά τέρατα είχαν κεφαλές από πυρωμένο μέταλλο και τα πιο κοφτερά ράμφη, με τα οποία τεμάχιζαν τα σώματα απ’ όπου έβγαιναν. Στην ουρά τους είχαν πολλά αγκάθια σαν στριφτά αγκίστρια, με τα οποία αγκύλωναν τις ψυχές που τα γεννούσαν […] Κι έτσι, το σπάσιμο των ψυχρών κυμάτων , οι τσιρίδες των δύσμοιρων ψυχών και τα γρουξίματα των νεογνών τεράτων έβγαζαν όλα μαζί μια βοή που υψωνόταν μέχρι τους ουρανούς, τόσο που οι δαίμονες, εάν υπήρχε έστω κι ένα ελάχιστο ψήγμα οίκτου μέσα τους, θα μπορούσαν δικαίως να συγκινηθούν και να νιώσουν έλεος γεννημένο από συμπόνοια» (Σελ. 87-88).

{1BSYG}Scott G. Bruce{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το βιβλίο {LF}της κόλασης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιάννης Πεδιώτης{CR}Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, {LF}σελ. 24{3BEKD}2