Η καρδιά του σκότους στον Αμαζόνιο

Είναι απορίας άξιο ότι «Η ρουφήχτρα» («La Voragine») του κολομβιανού συγγραφέα, δικηγόρου και ανώτατου δημοσίου υπαλλήλου Jose Eustasio Rivera (1888 Neiva, Κολομβία – 1928, Νέα Υόρκη), από τα εμβληματικότερα μυθιστορήματα της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας, που κυκλοφόρησε το 1924, δεν είχε μέχρι τώρα μεταφραστεί στα ελληνικά. Σε μια γλώσσα που μεταφράζονται χιλιάδες σημαντικών και ασήμαντων λογοτεχνικών έργων όλων των ειδών, τα τελευταία χρόνια, διαπιστώνουμε ότι υπάρχει πληθώρα κλασικών βιβλίων που παραμένουν αμετάφραστα∙ οι λόγοι, πολλοί και σύνθετοι και δεν είναι της παρούσης να αναλυθούν σε αυτό το κείμενο. Η «Ρουφήχτρα» κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας λίγο πριν από το κλείσιμο του 2021 από τις εκδόσεις Στιγμός/Ευρασία, σε εξαιρετική μετάφραση, σημειώσεις και επίμετρο της Δήμητρας Παπαβασιλείου (μια μετάφραση που υπήρχε χρόνια αλλά δεν εκδιδόταν από κανέναν – αλλά και αυτό δεν είναι της παρούσης), σε μια καλαίσθητη έκδοση.

Η ιστορία φαίνεται εν πρώτοις σχετικά απλή, αλλά τον αναγνώστη τον περιμένουν μια σειρά από εκπλήξεις και ανατροπές, που μετακινούν το κέντρο βάρους του βιβλίου από το (κάτι σαν) γουέστερν του πρώτου μέρους σε μια δραματική περιπέτεια στα βάθη της ζούγκλας στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος. Το μυθιστόρημα ξεκινάει με την απαγωγή της νεαρής και άβγαλτης Αλίσια από τον ποιητή Αρτούρο Κόβα. Η πλούσια και ισχυρή οικογένειά της την προόριζε για σύζυγο ενός γηραιού γαιοκτήμονα, ο Κόβα ήταν γνωστός για τις ερωτικές του περιπέτειες και την άστατη φύση του, οπότε η φυγή του ζεύγους από την Μπογκοτά ήταν μονόδρομος. Το ζευγάρι, για να γλιτώσει, πάει στις απομακρυσμένες πεδιάδες, στις παρυφές της ζούγκλας του Αμαζονίου. Στη διαδρομή διαπιστώνουμε ότι ο Αρτούρο δεν έτρεφε κανένα βαθύ αίσθημα για την Αλίσια, περισσότερο ήταν η υπερηφάνεια και η «κατάκτηση ενός τροπαίου» που καθοδηγούσαν τις κινήσεις του.

Περιπλανώμενοι στις αχανείς εκτάσεις της Κολομβίας οι δυο τους διαπιστώνουν από χωρικούς και άλλους περίεργους τύπους ότι η ιστορία τους έχει γίνει γνωστή μέσα από τις εφημερίδες της πρωτεύουσας, ενώ ο Κόβα κινδυνεύει με μακροχρόνια φυλάκιση ως απαγωγέας. Με τη βοήθεια ενός οικογενειακού γνωστού του, το ζευγάρι οδηγείται σε μια αγροικία σε μια επικίνδυνη πόλη της ερήμου, όπου φιλοξενείται από τον Φράνκο και την Γκρισέλδα, μια δυναμική και γοητευτική μελαχρινή που από τη μια προσπαθεί να γοητεύσει τον ποιητή – που μόνο αδιάφορος δεν είναι στην παρουσία της -, από την άλλη γίνεται φίλη με την Αλίσια. Ο Κόβα σχεδόν αμέσως διαπιστώνει ότι στην περιοχή κυριαρχεί ένας άνδρας, ο Μπαρέρα, που με τους βοηθούς του έχει αναλάβει να βρει εργάτες για τις εταιρείες εξόρυξης καουτσούκ στον Αμαζόνιο, υποσχόμενος αρκετά χρήματα και ανώτερο βιοτικό επίπεδο στους ντόπιους. Ακόμα και ο Φράνκο με την Γκρισέλδα το σκέπτονται να δουλέψουν για τον Μπαρέρα, ο οποίος δείχνει αδίστακτος. Σύντομα, ο Κόβα, ύστερα από διάφορες εντάσεις, θα έρθει σε σύγκρουση με τον Μπαρέρα, ο οποίος πολιορκεί την Αλίσια (που είναι ήδη έγκυος) και την Γκρισέλδα, και μετά από μια βραδιά όπου βγαίνουν μαχαίρια τις παίρνει μαζί του, απάγοντάς τες (όπου εδώ ο συγγραφέας, αφήνοντας ανοιχτό το θέμα της απαγωγής, υποχρεώνει τον αναγνώστη να σκεφτεί την εθελούσια φυγή των δύο γυναικών με τον σκληρό και δυναμικό Μπαρέρα). Ο Αρτούρο Κόβα και ο Φράνκο αποφασίζουν να τις βρουν, μπαίνοντας μέσα στη ζούγκλα και στις όχθες του Αμαζονίου που είναι γεμάτες με φυτείες καουτσούκ και πολλούς απρόσμενους κινδύνους.

Οι δύο άντρες και η πρόχειρα διαμορφωμένη ομάδα τους, καθώς εισέρχονται όλο και πιο βαθιά στη ζούγκλα, αναγκάζονται να πολεμήσουν για να επιβιώσουν. Ο Αρτούρο Κόβα γίνεται όλο και πιο σκληρός και απάνθρωπος, ενώ σκέψεις αυτοκτονίας και ματαιότητας τον βασανίζουν. Ενημερώνονται στον δρόμο ότι ο Μπαρέρα συνηθίζει να πουλάει τις γυναίκες που πιάνει σε πλούσιους βραζιλιάνους γαιοκτήμονες και επιχειρηματίες και η απελπισία τούς κυριεύει. Ο Αρτούρο Κόβα από τη μια βασανίζεται από παραισθήσεις μετά από πυρετό, από την άλλη θέλει να συνεχίσει την προσπάθειά του, έχοντας βέβαια στο μυαλό του και την προοπτική πλουτισμού μέσω των επαφών που κάνει με το εμπόριο καουτσούκ. Στον δρόμο τους, θα βρουν τον Κλεμέντε Σίλβα, έναν γηραιό αγρότη που έχει ενημερωθεί μετά από πολύχρονο ψάξιμο ότι ο γιος του που δούλευε στο καουτσούκ είναι νεκρός και αναζητά το πτώμα του. Ο Κλεμέντε Σίλβα έχει μια τρομακτική ικανότητα να βρίσκει δρόμους στη ζούγκλα και προσπαθεί κι αυτός να ξεφύγει από τους διώκτες του. Θα συμπράξει με τον Αρτούρο Κόβα, οδηγώντας τον όλο και πιο βαθιά στον Αμαζόνιο, σε μια επίγεια κόλαση που κρύβει πολλές παγίδες και ανατροπές:

«…η ζούγκλα αποτρελαίνει τον άνθρωπο, καλλιεργώντας τα πιο απάνθρωπα ένστικτά του: η σκληρότητα κυριεύει τις ψυχές σαν θεριεμένη βάτος και η απληστία καίει όπως ο πυρετός. Ο πόθος για πλούτη στηρίζει το εξασθενημένο πια κορμί, και η μυρωδιά του καουτσούκ προκαλεί την τρέλα των εκατομμυρίων. Ο εργάτης δουλεύει και υποφέρει με τη λαχτάρα να γίνει επιχειρηματίας και να μπορέσει να πάει μια μέρα στις πρωτεύουσες για να σπαταλήσει το καουτσούκ που έχει μαζέψει, ν’ απολαύσει λευκές γυναίκες και να μεθοκοπά για μήνες ολόκληρους, με τη βεβαιότητα ότι στα δάση υπάρχουν ένας σωρός σκλάβοι, που δίνουν τη ζωή τους για να του εξασφαλίσουν αυτές τις ηδονές, όπως έκανε κι εκείνος πρωτύτερα για τον αφέντη του».

Κοινωνικό σχόλιο

Το πολυφωνικό μυθιστόρημα του Ριβέρα είναι σε πρώτο επίπεδο ένα βιβλίο κοινωνικής καταγγελίας για τις συνθήκες ζωής των εργατών καουτσούκ στη ζούγκλα του Αμαζονίου, τις συνθήκες δουλοπαροικίας και εκμετάλλευσης των ανθρώπων, επηρεασμένο από το ύφος της «Ζούγκλας» του σπουδαίου αμερικανικού μυθιστορήματος του Απτον Σίνκλερ, που κυκλοφόρησε το 1906, για τις συνθήκες εργασίας (και ζωής) των εργατών του Σικάγου στις ΗΠΑ. Θα μπορούσε όμως να δει κανείς τη «Ρουφήχτρα» και ως σπαρακτικό υπαρξιακό δράμα και μια αναζήτηση εαυτού. Ο Αρτούρο Κόβα μεταβάλλεται διαρκώς κατά τη διάρκεια του μυθιστορήματος που, έχοντας στοιχεία πικαρέσκου του 18ου αιώνα, συνδυάζεται με το έντονο γκροτέσκο στοιχείο των περιγραφών της ζούγκλας, μετατρέποντας την αφήγηση σε μια εφιαλτική κάθοδο προς την κόλαση, φέρνοντας στο μυαλό την «Καρδιά του Σκότους» του Τζόζεφ Κόνραντ, με τον ρυθμό και τον σουρεαλισμό που εναλλάσσεται με τον βίαιο ρεαλισμό και τον νατουραλισμό όσο εισερχόμαστε όλο και πιο βαθιά μέσα στη ζούγκλα – όπου ακόμα και τα δέντρα αποκτούν απειλητική μορφή και ζωή, απειλώντας τους «παραβάτες».

Αλλη μια ανάγνωση του πολυεπίπεδου μυθιστορήματος του Ριβέρα είναι και ως μια ιλιγγιώδη ιστορία καταδίωξης, όπου το πρώτο μέρος έχει όλα τα τυπικά στοιχεία ενός γουέστερν στο ύφος που καθιέρωσε ο Κόρμακ ΜακΚάρθι με τον «Ματωμένο μεσημβρινό» του. Ο αμερικανός μεταφραστής του βιβλίου βρίσκει στοιχεία της ιδεολογίας του Φαρ Ουέστ στο πρώτο μέρος, μέσω της θεωρίας τού «Regeneration through Violence» («Αναγέννηση μέσω της Βίας») που κυριάρχησε στην κατάκτηση της Αμερικανικής Δύσης τον 19ο αιώνα, αποδίδοντας τον όρο «gauchos» σε «cowboys» στην αγγλική μετάφραση του βιβλίου, ουσιαστικά θεωρώντας ότι η ατμόσφαιρα του πρώτου μέρους ομοιάζει περισσότερο σε μια περιπέτεια που εκτυλίσσεται στις πεδιάδες της Δύσης παρά σε ένα νοτιοαμερικανικό μυθιστόρημα.

Η μανία για εκδίκηση του Αρτούρο μετατρέπεται στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος σε μια στιβαρή καταγγελία αλλά και ένα δυνατό κοινωνικό σχόλιο, εκεί όμως είναι που αναδεικνύεται η ζούγκλα, και σε μια προέκταση ο γηραιός Κλεμέντε Σίλβα ως η φωνή της και η ανθρώπινη ενσάρκωσή της, σε έτερο ισοβαρή πρωταγωνιστή. Αυτή η αλλαγή που παρατηρούμε στην περιγραφή της ζούγκλας ως κάτι αφιλόξενου και τρομακτικού, με υπερφυσικές διαστάσεις, αντανακλάται και στην αλλαγή της συναισθηματικής και διανοητικής κατάστασης του αφηγητή. Και εδώ πρέπει να σταθούμε ιδιαίτερα στην περίπτωση αυτού του μοναδικού λογοτεχνικού ήρωα, του Αρτούρο Κόβα. Κατ’ αρχάς επιβάλλεται να τονιστεί ότι το βιβλίο είναι γραμμένο με τη μορφή ντοκουμέντου – ο συγγραφέας παρουσιάζεται ως ο επιμελητής των γραπτών του εξαφανισμένου στη ζούγκλα ήρωα στην αρχή της ιστορίας, προϊδεάζοντάς μας για το τέλος της (άσχετα αν ουσιαστικά αυτό δεν παίζει κανέναν ρόλο). Ο Κόβα παραμένει από την αρχή ως το τέλος της ιστορίας μια προσωπικότητα αινιγματική, μυστηριώδης και εντελώς αντιφατική. Παρουσιάζει έναν ρομαντικό συνδυασμό «βυρωνικού» ποιητή και μαχητή, ανθρώπου των λέξεων και των όπλων. Είναι συναισθηματικά άστατος, έχει μια macho περιφρόνηση προς τις γυναίκες, είναι φιλόδοξος, ναρκισσευόμενος και εγωπαθής, που ονειρεύεται να επιστρέψει πλούσιος, με δόξα και τιμές στην Μπογκοτά. Πολύ σύντομα όμως, στην πορεία της ιστορίας, η εικόνα του Αρτούρο Κόβα απομυθοποιείται. Ο συγγραφέας (με το ύφος του) σχολιάζει την αρρενωπή εικόνα μιας νοοτροπίας που εκφράζει ο ήρωας, που θέλει τον άνδρα θαρραλέο και πάντα έτοιμο να πέσει στη μάχη, προστατεύοντας τη τιμή του∙ εικόνα που καταρρίφθηκε με τον αιματηρό Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον μεγάλο αριθμό νεκρών.

Ο συγγραφέας

Μια διαρκής περιπέτεια

Η «Ρουφήχτρα», βιβλίο πλέον κλασικό για την κολομβιανή λογοτεχνία (είναι ενδεικτικό ότι αποτελεί μέρος της διδακτέας ύλης στη σχολική εκπαίδευση), σε κάποια στοιχεία δείχνει την ηλικία του, αλλά παραμένει επίκαιρο όχι μόνο για το στοιχείο της ανθρώπινης εκμετάλλευσης, αλλά και για το στοιχείο της οικολογικής καταστροφής του Αμαζονίου. Είναι ένα μυθιστόρημα «μεγάλης πνοής», που παρά τον σχετικά (για λογοτεχνικό έργο τέτοιας εμβέλειας) μικρό όγκο του, επηρέασε τους συγγραφείς όχι μόνο της χώρας – στοιχεία του σουρεαλιστικού του στοιχείου υπάρχουν στον «μαγικό ρεαλισμό» του Γκ. Γκ. Μάρκες κ.ά. -, ενώ είναι και μια ενδελεχής και ευδιάκριτη περιγραφή της λατινοαμερικανικής κοινωνίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Μπορεί να αργήσαμε να το ανακαλύψουμε, αλλά η ανταμοιβή μας είναι μεγάλη, καθώς η μεταφράστρια Δήμητρα Παπαβασιλείου έκανε θαύματα όχι μόνο στη μετάφραση του βιβλίου, αλλά και στις εξαιρετικές σημειώσεις της, που βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση της ιστορίας, στο έξοχο επίμετρο αλλά και στο λεπτομερές βιογραφικό του συγγραφέα – απ’ όπου παρατίθενται τα κυριότερα στοιχεία. Ο Jose Eustasio Rivera (μαθητής ακόμα, άλλαξε τη γραφή του επιθέτου από Eustacio σε Eustasio, όπως προφέρεται στη Νότια Αμερική, για να απογαλακτιστεί από τις ισπανικές ρίζες), γεννήθηκε το 1888 στην αγροτική πόλη Νεΐβα στον Νότο της Κολομβίας και καταγόταν από πολυμελή οικογένεια γαιοκτημόνων. Σπούδασε στην Παιδαγωγική Σχολή της Μπογκοτά και ύστερα από λίγα χρόνια στη Νομική Σχολή της πόλης, απ’ όπου αποφοίτησε το 1917. Ως δικηγόρος, είχε εργαστεί για έναν κτηματία του Κασανάρε, όπου διαδραματίζεται το πρώτο μέρος του μυθιστορήματος. Εκεί ακούει και την ιστορία του φίλου του Luis Franco Zapata, ο οποίος το 1912, μερικά χρόνια πριν, είχε απαγάγει την ερωμένη του Alicia Hernandez Carranza και το είχαν σκάσει στη ζούγκλα του Αμαζονίου περνώντας ένα διάστημα με τους εργάτες καουτσούκ. Το 1922 ξεκίνησε να γράφει τη «Ρουφήχτρα», ενώ διορίζεται γραμματέας –  νομικός σύμβουλος της Επιτροπής Συνοριακών Ζητημάτων Κολομβίας και Βενεζουέλας. Αυτό του δίνει τη δυνατότητα να δει από κοντά τις συνθήκες εργασίας στο εμπόριο καουτσούκ. Διαρκώς όμως προσβάλλεται από την ελονοσία που ταλαιπωρεί τον οργανισμό του. Η «Ρουφήχτρα» εκδίδεται το 1924 και έναν χρόνο μετά διορίζεται επικεφαλής μιας επιτροπής έρευνας σχετικά με τις παρατυπίες στον δημόσιο τομέα και ειδικότερα στον γραφειοκρατικό μηχανισμό, ενώ το 1926 εκδίδεται η αναθεωρημένη εκδοχή του μυθιστορήματος. Το 1928, ενώ ξεκινά το δεύτερο βιβλίο του, με τίτλο «Μελανή κηλίδα» («La mancha negra»), που το χειρόγραφό του δεν θα βρεθεί ποτέ, πηγαίνει στη Νέα Υόρκη για να σχεδιάσει την αγγλική μετάφραση της «Ρουφήχτρας» όπως και μια ενδεχόμενη μεταφορά της στον κινηματογράφο. Ομως στα τέλη Νοεμβρίου θα εισαχθεί σε νοσοκομείο της Νέας Υόρκης σε κωματώδη κατάσταση λόγω μιας εγκεφαλικής αιμορραγίας που προήλθε από την ελονοσία. Θα πεθάνει την 1η Δεκεμβρίου, στα 40 του, και η σορός του θα μεταφερθεί στη Μπογκοτά τον Ιανουάριο του 1929.

{1BSYG}Jose Eustasio Rivera{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η ρουφήχτρα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εισαγωγή – μετάφραση – σημειώσεις Δήμητρα Παπαβασιλείου{CR}Εκδ. Στιγμός, {LF}σελ. 352{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ