Η έννοια του κωμικού

Στις αρχές του πολέμου διάφοροι ονείδιζαν τον Ζελένσκι, ως έναν, άπειρο πολιτικά, κωμικό ηθοποιό – ενώ αν ήταν ένας σοβαρός ή πομπώδης δικηγόρος, γιατρός ή δημοσιογράφος από την ουκρανική επαρχία θα θεωρούνταν κατ’ αρχήν επαρκής ηγέτης;  Και τι σημαίνει «επαρκής», πριν καν δοκιμαστεί; Με ποια κριτήρια; Μήπως σημαίνει επιδέξιος τακτικιστής; Μήπως η πολιτική σύμφωνα με μια αντίληψη είναι ένα είδος μαυρογιαλουρισμού, και ηγέτης ο μικροκαταφερτζής, ο ταλαντούχος νταλαβεριτζής;

Αλλά και τι σημαίνει «κωμικός» ηθοποιός; Κατ’ αρχήν, σίγουρα δεν σημαίνει πως είναι κωμικό, γελοίο πρόσωπο ο ίδιος, αλλά: ότι έχει τη δωρεά, την ικανότητα να διακρίνει και μετά να διακωμωδεί με την υπόδυση, να σατιρίζει τη φαιδρότητα ή τη γελοιότητα  άλλων, ιδίως κάποιων σοβαροφανών. Διαθέτει εκείνη την ξεχωριστή όραση ώστε να εντοπίζει τη δυσαρμονία, την αντιφατικότητα, το ψεύδος, το δήθεν, στις συμπεριφορές και στα λεγόμενα τρίτων. Να τα επισημαίνει και να τα αναδεικνύει, απομυθοποιώντας και αποφλοιώνοντας την κοινωνική σύμβαση, την απάτη, την παραπλάνηση και την πόζα. Να σαρκάζει πρώτα τον ίδιο του τον εαυτό.

Το προσόν της παράλληλης όρασης του κωμικού, δηλαδή εκείνου που μπορεί να διακρίνει την ευτραπελία, την κωμική πλευρά και αναδεικνύει τη σχετικότητα των πραγμάτων, υπονομεύει τη θεατρικότητα, αφαιρεί τα προσωπεία και υποσκάπτει την απολυτότητα των ιδεών. Γυρίζει τα πράγματα στα κιλά τους, αποφλοιώνει τον μύθο που τους φόρτωσε η προπαγάνδα. Σχετικοποιεί ή ανατρέπει τα πάντα – γι’ αυτό και κανείς δικτάτορας ή εν γένει ολοκληρωτικών πεποιθήσεων δεν ανέχεται τη σάτιρα όταν στρέφεται εναντίον του ή εναντίον της ιδεολογίας του. Του χαλάει το σι μπεμόλ.

Συνήθως κανείς πομπώδης, κανείς μεγαλόστομος, διδακτικός αλέκτωρ δεν έχει αίσθηση του κωμικού στοιχείου – κυρίως του εαυτού του. Δεν αυτοσαρκάζεται. Αδυνατεί, δεν μπορεί να δει την άλλη διάσταση των πραγμάτων, διότι εκείνη η άλλη πλευρά γελοιοποιεί τη σοβαρότητα διά της οποίας ο ίδιος επιβάλλεται. Και βέβαια είναι λιγότερο δύσκολο να δεις την τραγική, τη δραματική εκδοχή των ανθρωπίνων, παρά την ταυτόχρονα ευτράπελη ή την κωμική – γι’ αυτό και στην αρχαιότητα είχαμε αρκετούς μεγάλους, τραγικούς ποιητές αλλά μόνο έναν Αριστοφάνη. (Εντάξει και τον Μένανδρο.) Γενικά οι μεγάλοι κωμικοί ηθοποιοί και κωμωδιογράφοι σπανίζουν – πόσοι Τσάρλι Τσάπλιν υπήρξαν στον εικοστό αιώνα; Πόσοι Γκολντόνι, Μολιέροι πριν, πόσοι Μονιτσέλι;

Το ίδιο συμβαίνει και με την εύστοχη γελοιογραφία που απαιτεί ξεχωριστή ιδιοφυΐα: πάντα σε μια χώρα δεν υπάρχουν περισσότεροι από πέντε-έξι έξοχοι γελοιογράφοι, ενώ υπουργοί μπορούν να γίνουν πάμπολλοι. Διότι οι υπουργοί θα υπάρξουν αναπόφευκτα κάποιοι που χρίζονται υπουργοί, αναλαμβάνουν δι’ αναθέσεως, είναι έξωθεν απονεμημένη ιδιότητα. Ενώ οι γελοιογράφοι είναι αυτοφυείς, όπως οι ποιητές και οι καλλιτέχνες. Μπορείς να κάνεις κάποιον υπουργό, ακόμα κι ένα πλήρως ασύμβατο πρόσωπο, αλλά ένας Οδυσσέας Ελύτης ή ένας Μποστ είναι αυτογενής και αδιάδοχος. Ενα θαύμα. Δεν μπορείς να πεις κάποιον «γενού Εμμανουήλ Ροΐδης» και να γίνει,  όπως ενδέχεται να γίνει κάποιος υπουργός Συγκοινωνιών ή Αγροτικής Ανάπτυξης – κι όχι ότι δεν υπάρχουν πάντα και εξαίρετοι υπουργοί, ασχέτως αν ανέλαβαν, κι αυτοί, δι’ αναθέσεως. Μην το γενικεύουμε.

Η κωμωδία είναι Τέχνη εξίσου με την τραγωδία – αν και οι κωμικοί ηθοποιοί είναι σπανιότεροι των τραγωδών. Μιλάμε για μεγάλους, σημαντικούς κωμικούς κι όχι για σαλτιμπάγκους ή κλόουν που κάνουν μπαλαφάρες και που κι αυτοί εξυπηρετούν κάποια πιο λαϊκά γούστα, ένα είδος ελαφράς ή παιδικής διασκέδασης. Υπάρχει – προφανώς – διαφορά. Η διάκριση της ειρωνικής, της κωμικής πλευράς των πραγμάτων είναι πιο δύσκολη απ’ την τραγική – εξάλλου και στο δράμα υπάρχουν στρεβλώσεις και καπηλεία: πάντα γινόταν εμπόριο θρήνου, πάντα μοσχοπουλάει το μελό, το φιλόδακρυ και το φιλοπενθές, η κλαψομουνιά, ο Στελάρας, η Χούλια Κότσιγιτ, το υπερ-αποτρόπαιο κι εκπομπές που λανσάρουν μασίφ δυστυχία, οδύνη και ολολυγμό – είναι κάτι σαν ομοιοπαθητική θεραπεία που γράφει σούπερ νούμερα.

Συν ότι τώρα υπάρχει σε εκπομπές και το ψυχόδραμα της εξομολόγησης: Με λένε Μήτσο και ήμουν αλκοολικός… Εχω κατάθλιψη, έχω την κακιά ασθένεια, έχω αιμορροΐδες, η θεία μου δεν με αγαπούσε όταν ήμουν παιδί, επί δύο χρόνια ρουφούσα κόκα, μία μέλισσα με τσίμπησε στη μασχάλη, λυπηθείτε με – σας αγαπώ. Στην ψυχανάλυση λέγεται «αυτοοικτιρόμενος ναρκισσισμός» ή κάπως έτσι. Γενικά ο  οικτιρμός έχει μεγάλο σουξέ. Καίγομαι – ρίξε κι άλλο λάδι στη φωτιά. Και είναι πιο εύκολος από τη σάτιρα καλού, υψηλού γούστου ή την ποιοτική κωμωδία – οι όροι είναι, βέβαια, σχετικοί, ανάλογα την εποχή, τον τόπο, τη μόδα, τη στιγμή και τις προσλαμβάνουσες του θεατή. Αντικειμενικό όριο δεν υπάρχει, διότι κυκλοφορούν και περιπτώσεις θεατών που αρέσκονται στις μπαλαφάρες. (Και καλά κάνουν, ίσως είναι υγιεινό για το συκώτι.)

Το ερώτημα είναι πάντα: Ποιος βάζει το όριο; (Μια συζήτηση χωρίς τέλος.) Ο Αλεξανδρινός έγραψε το γνωστό: «Οι ελαφροί ας με λέγουν ελαφρόν. Στα σοβαρά πράγματα πάντα ήμουν επιμελέστατος». Οσο και να είναι αυτάρεσκη αυτή η φράση, δείχνει πως η αίσθηση του κωμικού που έχει κάποιος δεν κάνει τον ίδιο κωμικό πρόσωπο – κι εδώ γίνεται το μπέρδεμα. Και οι σοβαροί διασκεδάζουν, κάνουν χιούμορ, και κάποιοι εξ αυτών έχουν αναπτυγμένη εκείνη τη λυτρωτική όραση που, ως ραντάρ, εντοπίζει την αντίφαση ή τη φαιδρότητα των καταστάσεων, των ιδεολογιών, της πόζας και των πραγμάτων, του κωμικού στοιχείου κάποιων άλλων ή του εαυτού τους.

Η σάτιρα, η κωμωδία (που περιέχει και το τραγικό στοιχείο), απαιτεί το προσόν της προπέτειας αλλά και της λεπτότητας, την  τέχνη του επιδέξιου υπαινιγμού που είναι δραστικός χωρίς να προσβάλλει. Εβλεπα προ ημερών ένα γαλλικό κανάλι, όπου διασταύρωναν τα ξίφη τους δύο γάλλοι πολιτικοί. Λέει ο ένας κάποια στιγμή:

– Δεν κατάλαβα τον υπαινιγμό σας.

Και ο άλλος, ψύχραιμα:

– Δεν τον έκανα για να τον καταλάβετε.