Δύναμη, {CR}αντιφάσεις και ψευδαισθήσεις

Τον Απρίλιο 1987 ως πρεσβευτής – σύμβουλος του υπουργείου Εξωτερικών βρέθηκα σε εκπαιδευτική επίσκεψη στην Ουάσιγκτον, όπου μεταξύ άλλων συμμετείχα σε ένα σεμινάριο στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν για τον «ρόλο της αμερικανικής ισχύος». Το διηύθυνε η καθηγήτρια Μαντλίν Ολμπράιτ. Μειλίχια, ευγενής, ήπια στον λόγο της, αλλά με ιδιαίτερα σκληρές απόψεις για την αμερικανική δύναμη και τη σημασία της στο παγκόσμιο σύστημα. Σχημάτισα την εντύπωση ότι η Ολμπράιτ ήταν μάλλον στη δεξιά πτέρυγα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Λίγο μετά όμως σε προσωπική ανταλλαγή απόψεων πληροφορήθηκα ότι εργαζόταν για το Δημοκρατικό Κόμμα. Οταν πολύ αργότερα, το 1996, άκουσα ότι σε συνέντευξή της (στο NBC) και στην παρατήρηση ότι «οι κυρώσεις στο Ιράκ στοίχισαν τη ζωή σε μισό εκατομμύριο παιδιά» η ωμή απάντησή της ήταν «το τίμημα αυτό άξιζε», θυμήθηκα τη φράση της στο σεμινάριο: «Η εφαρμογή της δύναμης μπορεί να έχει οδυνηρό κόστος, απάνθρωπο μερικές φορές». Και βέβαια από τότε η Ολμπράιτ φορούσε στο δεξιό πέτο τής ενδυμασίας της μια καρφίτσα. Την καρφίτσα σε διαφορετικά σχήματα και χρώματα δεν την εγκατέλειψε ποτέ. Αρκετοί, μέσα στην καρφίτσα που φορούσε κάθε φορά, προσπαθούσαν να διαβάσουν τις πολιτικές διαθέσεις της Ολμπράιτ.

Η Μαντλίν Ολμπράιτ γεννήθηκε στην Πράγα το 1937 με ρίζες εβραϊκές (που συγκάλυψε τότε για ευνόητους λόγους) και πατέρα διπλωμάτη. Η οικογένειά της εγκατέλειψε την Τσεχία και ύστερα από περιπλάνηση σε Ελβετία, Βρετανία κατέληξε το 1948, μετά την επικράτηση του κομμουνισμού, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Μαντλίν έγινε πολίτης των Ην. Πολιτειών το 1957, σε ηλικία 20 ετών. Εκανε εξαιρετικές σπουδές. Στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια έκανε το διδακτορικό της πάνω στην Ανοιξη της Πράγας και εκεί γνώρισε τον Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, έναν άλλο μετανάστη (από Πολωνία) που επρόκειτο να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής ως σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του προέδρου Τζ. Κάρτερ και σε άλλους ρόλους. Και ο οποίος τελικά έφερε ενεργότερα την Ολμπράιτ στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής των Ην. Πολιτειών.

Το 1993 ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Μπιλ Κλίντον τοποθέτησε την Ολμπράιτ μόνιμη αντιπρόσωπο των ΗΠΑ στα Ην. Εθνη, θέση ιδιαίτερα σημαντική για την εξωτερική πολιτική και με επιρροή στην Ουάσιγκτον. Το 1997 όμως, με την επανεκλογή του, ο Μπ. Κλίντον αναβάθμισε την Ολμπράιτ σε υπουργό Εξωτερικών (Secretary of State, 64η), την πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή στην ιστορία των Ην. Πολιτειών (θα ακολουθήσουν αργότερα η Κοντολίζα Ράις – με παρεμφερή σχεδόν διαδρομή, Πανεπιστήμιο, Ην. Εθνη, σύμβουλος εθνικής ασφάλειας, υπουργός Εξωτερικών – και η Χίλαρι Κλίντον επί Μπαράκ Ομπάμα). Οταν ορκίστηκε, ο Χένρι Κίσινγκερ, προκάτοχος – θρύλος στην ίδια θέση, τηλεφώνησε στην Ολμπράιτ για να της πει ότι ήταν το δεύτερο πρόσωπο – μετανάστης που καταλαμβάνει αυτή τη θέση. Το πρώτο ήταν βέβαια ο ίδιος ο Κίσινγκερ (μετανάστης από τη Γερμανία). Η Ολμπράιτ αρνήθηκε ότι αυτό είχε κάποια ιδιαίτερη σημασία. Αλλά είχε. Αν όχι τίποτε άλλο, η Ολμπράιτ που γεννήθηκε στην Ευρώπη, στα 20 της έγινε αμερικανίδα πολίτης και στα 60 της έφθανε στην κορυφή της πολιτικής δομής της χώρας. Η πολύ καλή πλευρά της Αμερικής.

Η Ολμπράιτ πίστευε βαθύτατα στη σημασία της ισχύος των Ην. Πολιτειών και στις ευεργετικές συνέπειες που θα μπορούσε να έχει η άσκησή της, εάν βέβαια εδραζόταν στη σωφροσύνη, κάτι που δεν ήταν πάντοτε το αυτονόητο. Ισως η πιο γνωστή φράση της είναι: «Η Αμερική είναι η αναντικατάστατη χώρα» (the indispensable country). «Στέκουμε υψηλότερα, υπερέχουμε και γι’ αυτό μπορούμε να δούμε πολύ πιο μακριά από άλλες χώρες». Και κάποτε ρώτησε τον Κόλιν Πάουελ ως αρχηγό των ενόπλων δυνάμεων «τι στην οργή έχουμε αυτό τον υπέροχο στρατό, για τον οποίο καυχάσαι, εάν δεν τον χρησιμοποιούμε»! Και βέβαια ο στρατός χρησιμοποιήθηκε το 1999 για να βομβαρδιστεί η Σερβία (από το ΝΑΤΟ) και γι’ αυτό κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για να πείσει τον πρόεδρο Μπ. Κλίντον, ο οποίος ήταν διστακτικός.

Παρά ταύτα, μετά την αποχώρησή της από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ η Ολμπράιτ προσχώρησε πιο ένθερμα στη φιλελεύθερη σχολή άσκησης της εξωτερικής πολιτικής και διεθνών σχέσεων. Και από τη σκοπιά αυτή είχε αντιταχθεί στον πόλεμο του Ιράκ, το 2003, του προέδρου Τζορτζ Μπους και του πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ. Ετσι έγινε περισσότερο ένθερμη υποστηρίκτρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας, της ελευθερίας σε παγκόσμια κλίμακα και της αξίας της ηθικής στην άσκηση της εξωτερικής πολιτικής πέρα από την ωμή δύναμη. Το 2019 στο βιβλίο της «Fascism: a warning» («Φασισμός: μια προειδοποίηση») προσπάθησε να επισημάνει τους κινδύνους για τη δημοκρατία από τη διάβρωσή της «από τα μέσα». «Ο φασισμός δεν είναι μια ιδεολογία», γράφει, «είναι μια διαδικασία» που βήμα βήμα και χωρίς να γίνεται εγκαίρως αντιληπτό απογυμνώνει τη δημοκρατία μέχρι την τελική κατάλυσή της.

Η Μαντλίν Ολμπράιτ ενσάρκωσε στην πολιτική της διαδρομή σε μεγάλο βαθμό το περιεχόμενο, αντιφάσεις, μυθολογία και ψευδαισθήσεις του μεταψυχροπολεμικού κόσμου. Την ιδέα του (δήθεν) μονοπολικού κόσμου, με τις ΗΠΑ ως τη μόνη και «αναντικατάστατη» δύναμη, και του «τέλους της Ιστορίας».

Εφυγε στα 84 χρόνια της (νικημένη από τον καρκίνο) όταν ο κόσμος αυτός κατέρρευσε πλήρως με την απεχθή πολεμική επιχείρηση της Ρωσίας στην Ουκρανία. Το 1999 η Ολμπράιτ έγραφε ότι «το κεντρικό ζήτημα είναι το πώς θα διαχειριστούμε τον υποβιβασμό της Ρωσίας από ένα αυτοκρατορικό (imperial) σε ένα κανονικό (normal) κράτος». Λίγο πριν φύγει από τη ζωή διαπίστωσε ότι αυτό είναι μάλλον ανέφικτο…

Ο καθηγητής Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Τελευταίο του βιβλίο: «Επιτεύγματα και στρατηγικά λάθη της εξωτερικής πολιτικής της Μεταπολίτευσης» (Θεμέλιο)