Από την «πριγκίπισσα Οντέσσα» ως τη Φιλική Εταιρεία και τον Στάλιν

Η γεωγραφική της θέση εξηγεί ως ένα σημείο τη σημασία της μέσα στην Ιστορία, αλλά και την πολυεθνική σύστασή της διαχρονικά. Το λιμάνι που βρίσκεται νοτιοδυτικά της Ουκρανίας βρίσκεται σε μια ρηχή εσοχή της ακτής του Εύξεινου Πόντου, σε ένα σημείο περίπου 31 χλμ. βόρεια των εκβολών του ποταμού Δνείστερου και περίπου 443 χλμ. νότια του Κιέβου. Η ελληνική παρουσία στις βόρειες και δυτικές ακτές του Εύξεινου Πόντου, στη Χερσόνησο της Κριμαίας και γύρω από την Αζοφική Θάλασσα, χρονολογείται ήδη από τον 8ο π.Χ. αιώνα. Η Ηράκλεια Ποντική ή Χερσώνα Ταυρίας (σημερινή Σεβαστούπολη) και η Ολβία ήταν μερικές μόνο από τις πόλεις και τους οικισμούς που ίδρυσαν οι έλληνες άποικοι από τη Μικρά Ασία και ιδίως τη Μίλητο. Σιτηρά, ψάρια, ξυλεία και δέρματα προμηθεύονταν κυρίως οι Ελληνες από τους ντόπιους, ενώ πουλούσαν συνήθως κρασί, ακριβά υφάσματα και πολύτιμα κοσμήματα.

Δίπλα στις αρχαίες εγκαταστάσεις των Δωριέων και των Ιώνων προστέθηκαν νέες την περίοδο του Βυζαντίου, όταν καλλιεργήθηκαν στενές πολιτιστικές και εκκλησιαστικές σχέσεις ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και το Κίεβο. Η πόλη της Χερσώνας εξελίχθηκε στον πιο σημαντικό εμπορικό και πολιτισμικό κόμβο ντόπιων και Βυζαντινών έως και την καταστροφή της από τους Τατάρους, τον 15ο αιώνα. Το μεταναστευτικό ρεύμα από την ελληνική χερσόνησο προς την περιοχή του Ευξείνου – με εμπορικό κυρίως περιεχόμενο – δεν σταμάτησε ποτέ.

Από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, η περιοχή της Κριμαίας – η Ταυρική των αρχαίων – όπως και γενικότερα η γύρω περιοχή, αναβαθμίστηκε σημαντικά ως τελικός προορισμός ελλήνων εμπόρων και ναυτικών. Οι πόλεις Νέζιν και Λβοφ εξελίχθηκαν σε σημαντικά κέντρα ελληνικής παιδείας αλλά και εμπορικής δραστηριότητας. Στη Νέζιν ήταν μάλιστα εγκατεστημένη η οικογένεια των Ζωσιμάδων από τα Γιάννενα, οι οποίοι έγιναν γνωστοί για τις μεγάλες δωρεές τους αλλά και το φιλανθρωπικό τους έργο προς τον τόπο διαμονής τους αλλά και τη γενέτειρά τους. Μόνο στη Νότια Κριμαία ο ελληνορθόδοξος πληθυσμός έφτασε στις αρχές του 16ου αιώνα τις 19.000 κατοίκους. Τις επόμενες δεκαετίες, ωστόσο, άρχισε σταδιακά η συρρίκνωσή του, καθώς πολλοί ορθόδοξοι Ελληνες εγκατέλειψαν μαζικά την περιοχή για να προφυλαχθούν από τους μουσουλμάνους. Αμεση συνέπεια υπήρξε η ανάπτυξη νέων αστικών κέντρων προς την ενδοχώρα.

ΜΑΡΙΟΥΠΟΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΣΣΟΣ. Την άνοιξη του 1780 ξεκίνησε η οικοδόμηση της Μαριούπολης. Εναν χρόνο αργότερα οι Ελληνες της πόλης και των γειτονικών είκοσι και πλέον χωριών ξεπέρασαν τις 15.000. Αρκετοί από αυτούς είχαν έρθει από τις περιοχές της Σινώπης και της Τραπεζούντας. Το 1783 η Ρωσία προσάρτησε τη μέχρι τότε οθωμανοκρατούμενη Κριμαία. Πέντε χρόνια πριν, η Αικατερίνη Β’ είχε διατάξει την επανεγκατάσταση 50.000 Ελλήνων από τη χερσόνησο στη Βόρεια Αζοφική. Εκεί ίδρυσαν μια νέα πόλη, στην οποία έδωσαν το όνομα της Παναγίας. Ετσι δημιουργήθηκε η Μαριούπολη και προέκυψε ο όρος Ελληνες της Αζοφικής. Με τα αυτοκρατορικά διατάγματα του 1779 και του 1790, η περιφέρεια της Αζοφικής με πρωτεύουσα τη Μαριούπολη απέκτησε το καθεστώς της αυτόνομης διοικητικής περιοχής.

Η Οδησσός είχε περιέλθει στη Ρωσία από το 1792 με τη Συνθήκη του Ιασίου και είχε από το 1794 ενταχθεί στην εποικιστική ζώνη από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Βαλτική, αποτελώντας έναν τόπο υποδοχής για πολλούς ρωμιούς εμπόρους κυνηγημένους από την οθωμανική διοίκηση. Το 1794 ιδρύθηκε η «πριγκίπισσα Οντέσσα», η Οδησσός. Ηταν η εποχή της αυτοκράτειρας Αικατερίνης Β’ της Μεγάλης, η οποία προώθησε με συνέπεια τη ρωσική διείσδυση προς τις βόρειες ακτές της Μαύρης Θάλασσας και τη Χερσόνησο της Κριμαίας, περιοχή τεράστιας στρατηγικής σημασίας. Το 1800 ήταν ήδη ένα σημαντικό κέντρο για τους ρωμιούς εμπόρους, που λειτουργούσαν ελληνικό σχολείο, ενώ η Μεγάλη Αικατερίνη είχε παραχωρήσει γαίες στους πρόσφυγες και φυγάδες που είχαν συγκροτήσει εκεί ένα από τα μεγάλα κέντρα της Διασποράς.

Η τσαρίνα υπήρξε γενναιόδωρη προς τους Ελληνες, αφού φρόντισε για την εγκατάσταση στην Οδησσό εκατοντάδων προσφύγων από την Πελοπόννησο και τον Μοριά μετά την αποτυχία των Ορλωφικών και του Λάμπρου Κατσώνη, παραχωρώντας τους σειρά προνομίων. Τουλάχιστον 15.000 Ελληνες εγκαταστάθηκαν στην Οδησσό μέσα στην επόμενη δεκαπενταετία. Σύντομα η πόλη εξελίχθηκε στο σπουδαιότερο εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο του Ελληνισμού της περιοχής. Οι Θεόδωρος Ροδοκανάκης, Στέφανος Ράλλης, Αλέξανδος Ζαρίφης, Γρηγόριος Μαρασλής – ο οποίος έγινε και δήμαρχος της Οδησσού και κατά κοινή ομολογία υπήρξε η κινητήρια δύναμη της ελληνικής παροικίας στα τέλη του 19ου και αρχές 20ού αιώνα -, καθώς και οι Νικόλαος Μαυροκορδάτος, Δημήτριος Βικέλας και Γιάννης Ψυχάρης υπήρξαν ορισμένοι μόνο από τους Ελληνες που δραστηριοποιήθηκαν στην Οδησσό.

Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Κορυφαία, ωστόσο, στιγμή του Ελληνισμού της πόλης αποτέλεσε η σύσταση το 1814 της Φιλικής Εταιρείας, η οποία προετοίμασε ιδεολογικά την Επανάσταση του 1821. Η περίοδος της Ελληνικής Επανάστασης υπήρξε χρονικά η τελευταία, κατά την οποία διατηρήθηκε το μεταναστευτικό ρεύμα από την ελληνική χερσόνησο προς τα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου. Η Οδησσός απετέλεσε ισχυρό κέντρο των ρωμιών εμπόρων, και μάλλον το καλοκαίρι του 1814 ιδρύεται η «Εταιρεία των Φιλικών», όπως καταγράφεται, η οποία έγινε γνωστή ως Φιλική Εταιρεία. Η Οδησσός, πόλη με έντονη ελληνική εμπορική παρουσία, μένει ενεργητικά παρούσα σε όλη τη διάρκεια λειτουργίας της Εταιρείας, αλλά με διαφοροποιημένους σε κάθε περίσταση ρόλους. Ορμητήριο στην αρχή, είχε κυρίως ρόλο οπισθοφυλακής αργότερα, αναλαμβάνοντας και μεριμνώντας για την περίθαλψη των πληγέντων και των φυγαδευμένων ή, σε μικρότερο βαθμό, και για τον ανεφοδιασμό του Αγώνα.

Το λιμάνι της Οδησσού ήταν η αφετηρία φορτίων με μεγάλες ποσότητες σιτηρών, που κατέκλυζαν τις αγορές του εξωτερικού, αλλά έπαιζε και μεγάλο ρόλο στις εισαγωγές, αφού μέσω αυτής μεταφέρονταν τα περισσότερα ξένα εμπορεύματα. Οι Έλληνες έμποροι έπαιξαν κομβικό ρόλο και η επιχειρηματικότητα που ανέπτυξαν τους επέτρεψε να αποκομίσουν σημαντικά κέρδη σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Σ’ αυτόν τον σημαντικό για τον Ελληνισμό ευρωπαϊκό κόμβο ιδρύεται η Φιλική Εταιρεία από τρεις μεσαίας οικονομικής επιφάνειας εμπόρους, τους Ηπειρώτες Αθανάσιο Τσακάλωφ και Νικόλαο Σκουφά και τον Πάτμιο Εμμανουήλ Ξάνθο. Ο «μεσαίος» χαρακτήρας της εμπορικής τους δραστηριότητας έχει σημασία, αφού μαρτυρά ότι προέρχονται από εκείνη τη μερίδα εμπόρων που ριζοσπαστικοποιούνται αφού συνάντησε δυσκολίες και έφτασε έως και την κατάρρευση μετά την οικονομική ύφεση που επήλθε στην Ευρώπη και ακολούθησε την ειρήνη που διασφάλισε η Συνθήκη της Βιέννης.

ΑΠΟ ΤΟ 1919 ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ. Στις 7 Ιανουαρίου 1919, καταφτάνει στο λιμάνι της Οδησσού το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα που αριθμούσε 23.551 άνδρες, για να συμμετάσχει στο πλάι των Γάλλων στον πόλεμο της Κριμαίας. Ανάμεσα στους διοικητές των μονάδων βρίσκονται γνωστοί στρατιωτικοί με σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδας αργότερα, όπως ο συνταγματάρχης Αλέξανδρος Οθωναίος και οι αντισυνταγματάρχες Γεώργιος Κονδύλης και Νικόλαος Πλαστήρας. Με την πεποίθηση ότι ο «δρόμος για τη Μικρά Ασία περνά από την Ουκρανία», ο ελληνικός στρατός βρέθηκε στη Μεσημβρινή Ρωσία (τη σημερινή Ουκρανία) σε μία επιχείρηση που σημείωσε παταγώδη αποτυχία. Σ’ ένα συμβολικό επίπεδο αυτή η εκστρατεία σηματοδότησε την αρχή μιας τεράστιας περιπέτειας για τον παρευξείνιο Ελληνισμό που θα διαρκέσει μέχρι το 1990.

Οι Ελληνες της Οδησσού αλλά και της Μαριούπολης επί Στάλιν στοχοποιήθηκαν όπως και αρκετές άλλες μειονοτικές ομάδες. Τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν, τα ελληνικά κομματικά τυπογραφεία καταστράφηκαν και οι αυτόνομες σοβιετικές ελληνικές περιοχές καταργήθηκαν. Εκατοντάδες έχασαν τη ζωή τους και χιλιάδες στάλθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης γκουλάγκ. Για χρόνια, πολλοί δεν δήλωναν την ελληνική τους καταγωγή εξαιτίας του φόβου που τους κληροδότησε η περίοδος του διώξεων του Στάλιν. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ελληνες της Κριμαίας, μαζί με τους Τατάρους, τους Βουλγάρους και τους Αρμενίους, εκτοπίστηκαν στην Κεντρική Ασία.

Από το 1992 και μετά υπήρξε μια αναζωογόνηση του ελληνικού στοιχείου, το οποίο μαζί με τον υπόλοιπο ουκρανικό πληθυσμό βρίσκεται αντιμέτωπο με την ανηλεή εισβολή του Πούτιν και τις διώξεις.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών από το 2018, δρ Μεσογειακών και Ανατολικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου