Από τον ψυχρό πόλεμο στη θερμή ειρήνη

Με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, εισερχόμαστε σε μια νέα περίοδο όσον αφορά στους πολέμους και τη διεθνή πολιτική. Εκτός από τον αυξημένο κίνδυνο μιας πυρηνικής καταστροφής, βρισκόμαστε ήδη εν μέσω μιας τέλειας καταιγίδας παγκόσμιων κρίσεων οι οποίες αλληλοτροφοδοτούνται – της πανδημίας, της κλιματικής αλλαγής, της απώλειας της βιοποικιλότητας και των ελλείψεων σε νερό και τρόφιμα. Η κατάσταση αναδεικνύει μια θεμελιώδη παράνοια: Σε μια στιγμή που η ίδια η επιβίωση της ανθρωπότητας απειλείται από οικολογικούς (και άλλους) παράγοντες και ενώ η αντιμετώπισή τους θα έπρεπε να αποτελεί προτεραιότητα έναντι όλων των άλλων, η κύρια ανησυχία μας ξαφνικά μετατοπίστηκε – πάλι – σε μια νέα πολιτική κρίση. Ακριβώς τη στιγμή που η διεθνής συνεργασία είναι αναγκαία περισσότερο παρά ποτέ, ο «πόλεμος των πολιτισμών» επιστρέφει για να πάρει εκδίκηση.

Γιατί συμβαίνει, άραγε, αυτό; Οπως συμβαίνει συχνά, λίγος Χέγκελ μπορεί να βοηθήσει πολύ στην απάντηση τέτοιου είδους ερωτήσεων. Στο βιβλίο του Phenomenology of Spirit, ο Χέγκελ περιγράφει τη διαλεκτική της σχέσης ανάμεσα στο αφεντικό και τον υπηρέτη, δύο «αυτοσυνείδητων» που είναι εγκλωβισμένα σε μια μάχη ζωής και θανάτου. Εάν το καθένα είναι έτοιμο να ρισκάρει τη ζωή του για να επικρατήσει και στην περίπτωση που και τα δύο εμμένουν, τότε δεν υπάρχει νικητής: Το ένα πεθαίνει και αυτό που επιβιώνει δεν έχει πλέον κανέναν για να αναγνωρίζει την ύπαρξή του. Συνέπεια αυτού είναι ότι το σύνολο της ιστορίας και του πολιτισμού βασίζονται σε έναν θεμελιώδη συμβιβασμό: Στην κατά μέτωπο αντιπαράθεση, η μία πλευρά (ο μελλοντικός υπηρέτης) «αποστρέφει το βλέμμα της», όντας απρόθυμη να φτάσει ως το τέλος.

Ομως, ο Χέγκελ δεν δίστασε να διαπιστώσει πως δεν μπορεί να υπάρξει οριστικός ή βιώσιμος συμβιβασμός ανάμεσα σε κράτη. Οι σχέσεις ανάμεσα σε ανεξάρτητα έθνη-κράτη βρίσκονται διαρκώς κάτω από τη σκιά ενός εν δυνάμει πολέμου, με κάθε εποχή ειρήνης να μην είναι τίποτε άλλο παρά μια προσωρινή εκεχειρία. Κάθε κράτος πειθαρχεί και εκπαιδεύει τα μέλη του, εγγυώμενο την κοινωνική ειρήνη ανάμεσά τους, με τη διαδικασία αυτή να παράγει μια ηθική η οποία, εν τέλει, απαιτεί πράξεις ηρωισμού – την ετοιμότητα να θυσιάσει κανείς τη ζωή του για τη χώρα του. Ετσι, οι άγριες, βάρβαρες σχέσεις ανάμεσα σε κράτη λειτουργεί ως το θεμέλιο για την ηθική ζωή εντός των κρατών.

Η κυρίαρχη τάση αντιβαίνει ευθέως την επείγουσα ανάγκη να εκπολιτίσουμε τους πολιτισμούς μας και να εγκαθιδρύσουμε ένα νέο τρόπο συσχέτισης με το περιβάλλον μας. Το 2017, ο γάλλος φιλόσοφος Αλέν Μπαντιού είχε σημειώσει ότι το περίγραμμα ενός μελλοντικού πολέμου είναι ήδη ευδιάκριτο. Πρόβλεψε πως θα υπάρχουν «οι ΗΠΑ και το στρατόπεδο της Δύσης και της Ιαπωνίας από τη μία, η Κίνα με τη Ρωσία από την άλλη και ατομικά όπλα παντού». Και πρόσθεσε πως «δεν μπορούμε παρά να ανακαλέσουμε τη ρήση του Λένιν: Είτε η επανάσταση θα αποτρέψει τον πόλεμο είτε ο πόλεμος να πυροδοτήσει την επανάσταση».

Ο εκπολιτισμός των πολιτισμών μας θα απαιτήσει μια ριζική κοινωνική αλλαγή – μια επανάσταση, πρακτικά. Ομως, δεν έχουμε την πολυτέλεια να ελπίζουμε ότι ένας νέος πόλεμος θα είναι αυτός που θα την πυροδοτήσει. Η πιο πιθανή συνέπεια ενός τέτοιου πολέμου είναι το τέλος του πολιτισμού μας όπως τον γνωρίσαμε. Βεβαίως, δεν πρέπει να τρέφουμε αυταπάτες: Υπό μία βασική έννοια, ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος έχει ήδη ξεκινήσει, έστω και αν για την ώρα διεξάγεται κυρίως μέσω εκπροσώπων. Οι δε αφηρημένες εκκλήσεις για ειρήνη δεν αρκούν. Οπως το έθεσε κάποτε ο φιλόσοφος Ετιέν Μπαλιμπάρ, «ο πασιφισμός δεν αποτελεί καν επιλογή». Ο μόνος τρόπος για να αποτρέψουμε ένα νέο Μεγάλο Πόλεμο είναι αποφεύγοντας εκείνο το είδος της «ειρήνης» η οποία απαιτεί την αδιάκοπη διεξαγωγή τοπικών πολέμων για να συντηρηθεί.

Η ρεαλπολιτίκ δεν αποτελεί κάποιο καλύτερο οδηγό. Εχει καταστεί κάτι σαν άλλοθι για την ιδεολογία, το οποίο συχνά προτάσσει κάποια κρυμμένη διάσταση πίσω από το πέπλο των φαινομένων, με σκοπό να συσκοτίσει το έγκλημα που διαπράττεται δημοσίως. Αυτό συμβαίνει και σήμερα, με την προφανή εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Πρακτικά, αυτό που επιδιώκει ο Πούτιν είναι να επιβάλει ένα νέο μοντέλο διεθνώς σχέσεων. Αντί για έναν ψυχρό πόλεμο, θα έπρεπε να υπάρχει μια θερμή ειρήνη: Μια κατάσταση διαρκούς υβριδικού πολέμου, στο πλαίσιο του οποίου οι στρατιωτικές επεμβάσεις θα διεξάγονται υπό το πρόσχημα των ειρηνευτικών ή ανθρωπιστικών αποστολών.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο European Graduate School, διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πολλά βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά με πιο πρόσφατο το «Απαντήσεις δίχως ερωτήματα» (εκδ Πλέθρον, 2018).