Ουκρανία: Η εξήγηση ως άλλοθι

Υπάρχουν δύο τρόποι να αφηγηθούμε το τι συμβαίνει στην Ουκρανία. Ο ένας είναι να δώσουμε μια εξήγηση για την τροπή που πήραν τα γεγονότα. Η άλλη είναι να κρίνουμε με αρχές, νομικές ή ηθικές.

Η κάθε προσέγγιση βγάζει διαφορετικά αποτελέσματα. Η «εξήγηση» δεν εμπεριέχει αξιοκρατική βαρύτητα. Γιατί ή πώς μια τραυματική παιδική ηλικία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη συμπεριφορά των ανθρώπων όταν ενηλικιώνεται. Πώς και γιατί ένας άνθρωπος που μεγαλώνει μέσα σε ένα βίαιο περιβάλλον μπορεί μετέπειτα να εκδηλώσει αντικοινωνική συμπεριφορά.

Οταν οι ερωτήσεις τίθενται με αυτόν τον τρόπο οι απαντήσεις – εννοώ οι τεκμηριωμένες απαντήσεις – φέρουν την εγκυρότητα της επιστημονικής θεώρησης: είναι λογικές, σωστές και πειστικές. Ολα εξηγούνται.

Αλλά ταυτόχρονα υπεισέρχεται και ο παράγων του αναπόφευκτου (unavoidability). Η επιστήμη μας εξηγεί γιατί και πώς συμβαίνει αυτό που συμβαίνει, αλλά ταυτόχρονα και ότι δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Ετσι η κοινωνική ψυχολογία ή η κοινωνιολογία  προσεγγίζουν τον ποινικά ένοχο σαν μια περίπτωση προς έρευνα: Εξηγούν πώς αυτός ο άνθρωπος έφτασε στο σημείο να διαπράξει αυτό που διέπραξε.

Με αυτήν τη λογική δεν θα υπάρξει «ένοχος» αλλά μόνο άνθρωποι «προϊόντα της κοινωνίας». Ετσι, για πρακτικούς λόγους οι κοινωνίες ανέπτυξαν κάποιες έννοιες για να αντιμετωπίσουν καταστάσεις που (κοινωνικά) δεν αρέσουν. Η βασικότερη είναι η παραδοχή ότι ο άνθρωπος έχει ελεύθερη βούληση και άρα είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του. Το άλλο αξίωμα είναι ότι ο κάθε πολίτης είναι ενήμερος για το τι δεν επιτρέπει η νομοθεσία του κράτους.

Αλλά η πιο γενικευμένη προσέγγιση είναι αυτή που ονομάζουμε «ηθική». Λέμε, χωρίς «επιστημονική» τεκμηρίωση ότι, π.χ., να σκοτώνεις και να κλέβεις δεν είναι σωστό. Αυτή η προσέγγιση είναι η άμυνα της εκάστοτε κοινωνίας κατά καταστάσεων που δεν είναι επιθυμητές.

Αυτά που συμβαίνουν στην Ουκρανία – εν συντομία – είναι παράνομα και ανήθικα. Παράνομα επειδή παραβιάζεται το διεθνές δίκαιο (η εισβολή) και ανήθικα επειδή αφανίζονται αθώοι άνθρωποι.

Βέβαια κάποιοι που θέλουν να υποστηρίξουν τον Πούτιν – συνήθως αυτοί μάλλον θέλουν να καταδικάσουν τη Δύση – μπορούν να δώσουν μια ιστορική, στρατηγική, κοινωνιοψυχολογική κ.ά.   επιστημονική εξήγηση για το τι συμβαίνει. Δεν το κάνουν συνειδητά, παρασύρονται σε αυτήν την άμυνα.

Οι δύο διαφορετικές προσεγγίσεις βγάζουν διαφορετικά συμπεράσματα. Βέβαια οι άνθρωποι πρώτα επιλέγουν την πλευρά όπου ανήκουν πολιτικά και ιδεολογικά και μετά τη μέθοδο αξιολόγησης των καταστάσεων. Η προβολή των «αιτιών» εξωραΐζει το κακό, όλα καταντούν ουδέτερα. Η δήθεν επιστημονικά ψύχραιμη ανάλυση αντιβαίνει τις νομικές και ηθικές αξίες της κοινωνίας. Ή πιο σωστά, αυτή η επιστημονική προσέγγιση προβάλλει έμμεσα μια νέα ηθική, αυτήν του Πούτιν.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής.