Το έργο μένει, το παρασκήνιο φεύγει…

Ανιχνεύοντας τα κινηματογραφικά αρχεία μου, έπεσα τις προάλλες σε μια ενδιαφέρουσα παρασκηνιακή ιστορία, η οποία με έβαλε σε σκέψεις. Το 1965, φρέσκος ακόμα μετά την υποψηφιότητα για το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας που είχε κερδίσει η πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία «Μαχαίρι στο νερό» και με την επιτυχία της δεύτερης ταινίας του «Αποστροφή» στην Αγγλία, ο πολωνός σκηνοθέτης Ρόμαν Πολάνσκι ακολουθούσε πλέον διεθνή καριέρα και γύριζε την τρίτη ταινία του «Η νύχτα των δολοφόνων», γνωστή κυρίως ως «Cul-de-sac» (που σημαίνει «αδιέξοδο»), στη Σκωτία.

Οι σχέσεις ανάμεσα στον Πολάνσκι και το καστ όπως και το συνεργείο αυτής της ταινίας όχι απλώς δεν ήταν καλές, αλλά ήταν τόσο σφοδρές που κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων ο πρωταγωνιστής της Ντόναλντ Πλέζανς εξελέγη επικεφαλής μιας ειδικής «αντιπροσωπείας διαμαρτυρομένων» και ζήτησε ακρόαση από τον Πολάνσκι για να συζητήσουν το θέμα της συμπεριφοράς του. Στη συνάντηση που είχαν, ο Πλέζανς επέμεινε ώστε ο σκηνοθέτης να σταματήσει να συμπεριφέρεται εγωκεντρικά, κάτι που είχε οδηγήσει τους υπόλοιπους στα όριά τους.

Ο Πλέζανς είπε αργότερα ότι «έπρεπε να γίνει γιατί ο Πολάνσκι ήταν η μόνη πριμαντόνα σε εκείνη την ταινία». Από την πλευρά του, ο ίδιος ο Πολάνσκι δεν έκρυψε ποτέ ότι δυσκολεύτηκε πολύ να γυρίσει τη «Νύχτα των δολοφόνων». Πέρα από τους συνεχείς καβγάδες με τους ηθοποιούς και τη δυσκολία στην επικοινωνία με το συνεργείο λόγω της τότε κακής γνώσης των αγγλικών του, προβλήματα είχαν προκύψει επίσης από την αφιλόξενη σκωτσέζικη τοποθεσία και τον πολύ κακό καιρό. Λέγεται μάλιστα ότι η δυσάρεστη εμπειρία τον είχε φέρει στο σημείο να σκεφτεί να παρατήσει τη δημιουργία ταινιών γενικότερα. Φυσικά (και ευτυχώς) δεν το έκανε, διότι αν το είχε κάνει η 7η Τέχνη θα ήταν φτωχότερη χωρίς τις σπουδαίες ταινίες του που ακολούθησαν, από το «Μωρό της Ρόζμαρι» ως την «Τσαϊνατάουν», από τον «Ενοικο» και την «Τες» ως τον «Πιανίστα» και τον «Αόρατο συγγραφέα».

Στη διεθνή κινηματογραφική ιστορία τέτοια επεισόδια δεν είναι λίγα και «πρωταγωνιστές» τους έχουν υπάρξει σκηνοθέτες που άφησαν τα ίχνη της σκληρότητάς τους πάνω στους ηθοποιούς· και μιλάμε για τεράστια ονόματα, από τον Αλφρεντ Χίτσκοκ ως τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ, από τον Λαρς φον Τρίερ ως τον Ντάρεν Αρονόφσκι.

Και το ερώτημα που προκύπτει βέβαια είναι: Πού τελικά υπάρχει δίκιο; Η απάντηση δεν είναι εύκολη γιατί εκ των πραγμάτων κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και έτσι πρέπει να βλέπουμε τα πράγματα αν δεν θέλουμε να τα βάζουμε όλα στον ίδιο σάκο.

Αν όμως το καλοσκεφτούμε, στην τέχνη (όπως ίσως παντού) το αποτέλεσμα είναι αυτό που τελικά μένει και όχι η διαδικασία που χρειάστηκε για να φτάσει ο καλλιτέχνης στο αποτέλεσμα. Η διαδικασία για τη δημιουργία μιας ταινίας έχει και αυτή τη σημασία της, όμως θα βρίσκεται πάντα σε δεύτερη μοίρα διότι η ταινία είναι το έργο και το έργο είναι αυτό που θα μείνει για πάντα ζωντανό, πολλά χρόνια μετά τη φυγή από αυτή τη ζωή των καλλιτεχνών που το έφτιαξαν.

Η Τίπι Χέντρεν μίσησε τον Αλφρεντ Χίτσκοκ που τη βασάνισε στα «Πουλιά» και τη «Μάρνι», όμως αν δυο πράγματα έχει να παρουσιάσει αυτή η ηθοποιός στην καριέρα της, είναι τα «Πουλιά» και η «Μάρνι». Και όσο για τον Ρόμαν Πολάνσκι, με τις ταινίες που έχει στο ενεργητικό του, ε, ας είναι και λίγο πριμαντόνα. Δεν πειράζει. Το δικαιούται.

Και ξέρετε κάτι; Τελικά ίσως έτσι να γίνονται (ή αν θέλετε να γίνονταν) οι μεγάλες, οι γνήσιες δημιουργίες, όχι μόνο στο σινεμά αλλά και σε άλλες τέχνες, όπως για παράδειγμα του θεάτρου. Αν οι δημιουργοί ήταν διαρκώς «με το σεις και με το σας», όπως συμβαίνει κατά κύριο λόγο στις μέρες μας με την πολιτική ορθότητα κυρίαρχη στη ζωή μας, τότε το αποτέλεσμα αναπόφευκτα θα είναι μια σούπα του τύπου «με το σεις και με το σας» και όχι «μια προσθήκη στην ποιητική γλώσσα του κινηματογράφου», όπως το «Cul-de-sac» τελικά χαρακτηρίστηκε από κάποιους.

Αυτά και ως παράλληλες σκέψεις για τις περιπτώσεις που αφορούν έλληνες καλλιτέχνες, κάποιοι από τους οποίους κατηγορήθηκαν, όπως γνωρίζουμε, για σκληρότητα σε ό,τι αφορά τη συμπεριφορά τους πάνω στη δουλειά. Δεν θα μπω εδώ σε παρασκηνιακές λεπτομέρειες γιατί δεν γνωρίζω πού ακριβώς βρίσκεται η αλήθεια στις παρασκηνιακές λεπτομέρειες. Οταν όμως ακούω ότι ένας σκηνοθέτης «κατηγορείται» για σκληρότητα από έναν ή μια ηθοποιό, δεν μπορώ παρά να κρατήσω επιφυλάξεις, πόσω μάλλον σε περιπτώσεις καλλιτεχνών που ενώ γνώριζαν τη σκληρότητα των σκηνοθετών με τους οποίους συνεργάστηκαν, δέχτηκαν να συνεργαστούν μαζί τους. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ: «Βρε μήπως γι’ αυτό το αποτέλεσμα να ήταν τελικά τόσο καλό;».

Και ένα τελευταίο: ο Ντόναλντ Πλέζανς ρίσκαρε να μιλήσει στον Πολάνσκι για λογαριασμό των συναδέλφων του την ίδια την ώρα του προβλήματος και ενώ η «Νύχτα των δολοφόνων» ακόμα γυριζόταν. Δεν περίμενε να τελειώσει η ταινία, να βγει στις αίθουσες, να γίνει ή να μη γίνει επιτυχία και να τρέξει μετά να διαμαρτυρηθεί στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για όσα όλοι τράβηξαν στα γυρίσματα από τον σκηνοθέτη.

Και αυτό, νομίζω, ότι έχει επίσης τη σημασία του.