Κι όμως, η Ιστορία έχει τελειώσει

Ποια ήταν η θεμελιώδης θέση που υποστήριζε ο αμερικανοϊάπωνας πολιτικός επιστήμονας σε εκείνο το βιβλίο, όπως και στο ομότιτλο άρθρο που είχε γράψει τρία χρόνια νωρίτερα; Οτι η φιλελεύθερη δημοκρατία θριαμβεύει επειδή παρέχει στους μεν πολίτες σεβασμό και αξιοπρέπεια, στη δε κοινωνία ένα πλαίσιο ειρηνικής διαχείρισης των διαφορών. Το κακό είναι ότι αυτός ο θρίαμβος δημιουργεί ένα είδος «ανίας», καθώς όλα τα μεγάλα ζητήματα έχουν επιλυθεί, και μια «νοσταλγία» για έναν κόσμο όπου στις μεγάλες διαμάχες των ιδεών έπρεπε να διαλέγεις μια πλευρά.

Αυτό συνδέεται και με την αλλαγή των γενεών, λέει ο Φουκουγιάμα σε μια συνέντευξή του στην Washington Post. Ανθρωποι που έχουν ζήσει σε φρικτές εθνικιστικές συγκρούσεις (όπως οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι) ή σε αυταρχικές δικτατορίες (όπως οι σοβιετικοί δορυφόροι την εποχή του κομμουνισμού) απολαμβάνουν τα καλά του φιλελευθερισμού. Οι νεότεροι όμως, που δεν έχουν γνωρίσει τις εναλλακτικές λύσεις, δεν τα εκτιμούν αρκετά.

To πνεύμα του 1989 πήγε έτσι για ύπνο. Φταίει και το κεντρικό δόγμα του φιλελευθερισμού, σύμφωνα με το οποίο η αποστολή της πολιτικής δεν είναι να υπηρετεί κάποιους στόχους, αφού δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε ποιοι είναι αυτοί, αλλά να εξασφαλίζει ανοχή για τους ανθρώπους που είναι διαφορετικοί από εμάς. Μια φιλελεύθερη κοινωνία χαρακτηρίζεται λοιπόν από μια ασθενέστερη αίσθηση κοινότητας σε σχέση με εκείνες που στηρίζονται σε μια θρησκεία ή σε μια εθνική παράδοση.

Και ξαφνικά ήρθε ο Πούτιν να αφυπνίσει το πνεύμα του 1989 και να ξαναδώσει στους ανθρώπους την ιδέα ότι αγωνίζονται για μια δίκαιη υπόθεση. Παρεμπιπτόντως, ο Φουκουγιάμα είχε προβλέψει στο βιβλίο του ότι θα εμφανίζονταν στην Ευρώπη κάποια πρόσωπα που δεν θα μπορούσαν να ζήσουν χωρίς συγκρούσεις, θα τα έβαζαν με την ειρήνη, με την ευημερία και με τη δημοκρατία και θα μας γύριζαν πίσω στον χρόνο. Και ο φόβος του ήταν ότι μπορεί η φιλελεύθερη δημοκρατία να είναι ο καλύτερος τρόπος οικοδόμησης ειρηνικών κοινωνιών, η ανθρώπινη φύση όμως θα μας εμπλέξει και πάλι σε «αιματηρές και άνευ νοήματος μάχες κυριαρχίας, αυτή τη φορά όμως με υπερσύγχρονα όπλα».

Αυτό συνέβη στις 24 Φεβρουαρίου. Αλλά θα αποδειχθεί πρόσκαιρο. Οταν ξέσπασε ο πόλεμος, ο Φουκουγιάμα ήταν στα Σκόπια για κάποιες διαλέξεις. Και μολονότι βρισκόταν στα Βαλκάνια, σε μια περιοχή δηλαδή όπου ο Πούτιν χαίρει μεγαλύτερης υποστήριξης σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, δεν έχασε ούτε την ψυχραιμία του ούτε την αισιοδοξία του. Η πρόγνωσή του είναι κατηγορηματική: ο ηγέτης του Κρεμλίνου θα χάσει. Και η κατάρρευση των ρωσικών θέσεων δεν θα γίνει σταδιακά, μέσα από έναν πόλεμο φθοράς, αλλά μάλλον με απότομο και καταστροφικό τρόπο. Η Ουκρανία είναι μια χώρα άνω των 40 εκατομμυρίων κατοίκων, ο Πούτιν έχει ήδη διαθέσει το σύνολο του στρατού του και κάθε μέρα χάνει άνδρες, οχήματα, οπλισμό, ενώ το ηθικό των ρώσων στρατιωτών φαίνεται εξαιρετικά χαμηλό. Ολα δείχνουν λοιπόν ότι θα επαναληφθεί το προηγούμενο του Στάλινγκραντ, όπου οι Γερμανοί ηττήθηκαν. Ο Πούτιν δεν θα μπορέσει να επιβιώσει πολιτικά μετά την ήττα αυτή. Μαζί του θα πέσουν και όλοι οι λαϊκιστές (Σαλβίνι, Μπολσονάρο, Ζεμούρ, Λεπέν, Ορμπαν), συμπαρασύροντας και τον Τραμπ. Ολοι αυτοί οι τύποι υποκρίνονταν τόσα χρόνια ότι εκπροσωπούσαν τον λαό και εξέφραζαν την ανάγκη του για δημοκρατία, στην πραγματικότητα όμως φλέρταραν με μια ανοιχτή μορφή αυταρχισμού. Κι αυτός ο αυταρχισμός έχει τώρα μεταφραστεί σε μια φοβερή σφαγή. Γι’ αυτό άλλωστε οι λαϊκιστές – με εξαίρεση φυσικά τον Τραμπ – προσπαθούν τώρα να πάρουν τις αποστάσεις τους από τον Πούτιν. Αλλά και η Κίνα πρέπει να έχει πάρει το μάθημα πως όταν δεν είσαι καλά προετοιμασμένος, καλύτερα να μην ξεκινάς έναν πόλεμο.

Μια ρωσική ήττα θα καταστήσει δυνατή μια «νέα γέννηση της ελευθερίας» και θα μας βγάλει από την κατάθλιψή μας για την παρακμή της παγκόσμιας δημοκρατίας, καταλήγει ο Φουκουγιάμα στο σημείωμά του για το περιοδικό American Purpose. Το πνεύμα του 1989 θα παραμείνει ζωντανό χάρις σε μια χούφτα γενναίων Ουκρανών, που αντιστάθηκαν στους Ρώσους και έδειξαν σε όλο τον κόσμο ποιο είναι το κόστος μιας δικτατορίας.

Φράνσις Φουκουγιάμα (1952 – )
Η δύναμη του κακού
O διάσημος πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας έχει μια αξιοζήλευτη πίστη στη δύναμη του καλού. Ενδέχεται όμως να ξεχνάει κάτι: ότι το κακό μπορεί να προσλάβει διάφορες μορφές, ακόμη και τις πιο ακραίες. Οπως έχει γραφτεί εκτενώς τις τελευταίες εβδομάδες, ο Βλαντίμιρ Πούτιν λειτουργεί σε αυτόν τον πόλεμο περισσότερο από συναισθηματισμό παρά με βάση κάποιες στρατηγικές επιλογές. Αν δει λοιπόν ότι χάνει, και κινδυνεύει να ανατραπεί, δεν αποκλείεται να καταφύγει σε ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο πυρηνικό πλήγμα. Ως τώρα, άλλωστε, έχει κάνει όλα όσα απειλούσε ότι θα κάνει χωρίς να τον πιστεύουμε. Αν χρησιμοποιήσει κι αυτό το έσχατο, το πιο τρομακτικό εργαλείο, όλο το οικοδόμημα του Φουκουγιάμα θα καταρρεύσει. Οσο για εμάς, δεν θα μας μείνει παρά αυτό που έχει προαναγγείλει για την περίπτωση η Φραν Λίμποβιτς: να αρχίσουμε να πίνουμε.