Η αστική αυτοπεποίθηση, η Οξφόρδη και το Αγιον Όρος

Ο κ. Ευκλείδης Τσακαλώτος, σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε πρόσφατα, προέβη, μεταξύ άλλων, στη διαπίστωση πως η παλαιότητα του σχολείου του (1500) και του οξφορδιανού κολεγίου του (1341) τού δημιουργούν μια «αστική αυτοπεποίθηση» η οποία αποκλείει την ανασφάλεια.

Τυγχάνω «γείτονας» του κολεγίου του κ. Τσακαλώτου στην Οξφόρδη, όντας παλαιότερα φοιτητής και τώρα λέκτορας στο διπλανό και επίσης κεντρικής, προνομιακής θα έλεγε κανείς για την πρόσβαση στη νυχτερινή ζωή της πόλης, τοποθεσίας Κολέγιο Oriel. Νιώθω λοιπόν πως σε σημαντικό βαθμό η αποστροφή αυτή του λόγου του και με αφορά αλλά και με θίγει. Κι αυτό γιατί προσιδιάζει σε ένα φαινόμενο που στην καθομιλουμένη αποκαλούμε με μια λέξη «ελιτισμό».

Ας αναλογιστούμε για αρχή το εξής: στη ζωή μας γινόμαστε όλοι μέλη κάποιων θεσμών – από το σχολείο και το πανεπιστήμιο έως την εργασία ή το λειτούργημά του, ο κάθε άνθρωπος περνά μέσα από συλλογικές μορφές οργάνωσης που προϋπήρχαν αυτού και πιθανότατα θα υπάρχουν και μετά από αυτόν. Δεν ανήκω σε αυτούς που πιστεύουν ότι η ιστορία πρέπει να αγνοείται ή να μην έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν πιστεύω όμως και ότι η ιστορία από μόνη της μπορεί να γίνει πηγή συναισθημάτων όπως η αυτοπεποίθηση ή ο κομπασμός. Κάθε θεσμός με μακραίωνη ιστορία λειτουργεί στη μεγάλη πλειονότητα όσων έχουν την τύχη να ανήκουν σε αυτόν ως ευθύνη αλλά και ως ερέθισμα δημιουργίας. Αυτή τη λειτουργία έχουν εξάλλου τα πορτρέτα των επιφανών αποφοίτων στις μεγάλες κοινόχρηστες αίθουσες των κολεγίων της Οξφόρδης: υπενθυμίζουν πως εδώ που βρισκόμαστε βρέθηκαν άλλοι πριν από εμάς και κάποιοι από αυτούς, με σκληρή δουλειά, κατάφεραν να ξεχωρίσουν.

Η σκληρή δουλειά δεν μπορεί παρά να είναι αποτέλεσμα «άσκησης» και ο όρος αυτός, όπως και όλη η συζήτηση, με παραπέμπει στον κατεξοχήν θεσμό μακραίωνης λειτουργίας που έχουμε στη χώρα μας: μιλώ φυσικά για το Αγιον Ορος, με μια αδιάλειπτη ιστορική συνέχεια που πηγαίνει πίσω στο 972 μ.Χ. Η στάση των μοναχών εκεί απέναντι στην ιστορία και ιστορικότητα του τόπου στον οποίο επέλεξαν να περάσουν όλη την εναπομείνασα ζωή τους θα έπρεπε να λειτουργεί για εμάς τους υπολοίπους ως ένα αλεξικέραυνο απορρόφησης κάθε υπέρμετρης «κοσμικής» αυτοπεποίθησης. Η αίσθηση της συνέχειας στο Ορος, όπως οι ίδιοι το αποκαλούν, είναι ένα κίνητρο δράσης, μιας δράσης σιωπηρής και άοκνης, σε μια όμως κοινή βάση: πως αυτό που λαμβάνει χώρα εκεί δεν είναι παρά η συνέχεια μιας μακραίωνης, ασκητικής προσπάθειας.

Η συνειδητοποίηση της «διαχρονίας», της πορείας των θεσμών μέσα στους αιώνες, δεν μπορεί παρά να οδηγεί όχι στην κομπορρημοσύνη αλλά στην ταπεινότητα. Γιατί υπενθυμίζει πως τελικά δεν είμαστε παρά κόκκοι άμμου, όπως στο κλασικό παράδειγμα των αρχαίων «σωρειτών»: εντελώς ασήμαντοι ως μονάδες αλλά πολύ σημαντικοί συλλογικά, αν, χτίζοντας ο ένας πάνω στον άλλον, σχηματίσουμε έναν «σωρό» γνώσης.

Ο Παναγιώτης Δουδωνής είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου
Πανεπιστημίου Οξφόρδης