Ενας «μαθηματικός» στο σύμπαν της μουσικής

«Τίποτε στον Ξενάκη δεν είναι σκόνη, αλλά ύλη ζωντανή, κάτω από σκέψη βαθύτατα μαθηματική – και με την ευρύτητα ενός ποιητού. Ακόμα και η έννοια της μελωδίας δεν ελλείπει· αντιθέτως μάλιστα, παρουσιάζεται ευρηματική, αστραφτερή και τεταμένη. Μια μελωδία, που θα ‘πρεπε να ‘χαμε κληρονομήσει, αν δεν είχε συσσωρευτεί η μουσική θητεία πεντακοσίων ετών. Η σημασία του Ξενάκη είναι μεγάλη, γιατί πρώτη φορά στην παγκόσμια μουσική δημιουργία παρουσιάστηκε μια προσωπικότητα τόσο τολμηρή που ν’ αποφασίσει να ξαναϋπάρξει Ελλην. Πρέπει να παρέλθουν λίγα χρόνια, για ν’ αντιληφθούμε τη σημασία του – για να γνωρίσουμε κ’ εμείς, μες απ’ αυτόν, την βαθύτερη νεοελληνική μας ιδιοσυγκρασία». Αυτή είναι μια ιδανική ακτινογράφηση της προσωπικότητας του σπουδαίου έλληνα συνθέτη Ιάννη Ξενάκη από τον Μάνο Χατζιδάκι. Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του η «Μουσική Βιβλιοθήκη» σε συνεργασία με πολιτιστικούς φορείς ανά τον κόσμο από το Τόκιο, την Οσάκα μέχρι το Μόντρεαλ του Καναδά, με συναυλίες, συμπόσια και διαλέξεις, διαγωνισμούς σύνθεσης, masterclass, υπενθυμίζουν τη σπουδαιότητα του έργου του Ξενάκη αλλά και την πολυσχιδή προσωπικότητά του. Οπως επισημαίνει η μουσικολόγος Γκαμπριέλα Σπανό της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη», η οποία έχει την επιμέλεια των εκδηλώσεων που πρόκειται να γίνουν το τρέχον έτος με επίκεντρο τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Ιάννη Ξενάκη, το ενδιαφέρον από πολλές χώρες του κόσμου αποδεικνύει την αξία του ιδιαίτερου αυτού καλλιτέχνη.

Η αρχή έγινε στις 10 Φεβρουαρίου, οπότε και εγκαινιάστηκε η έκθεση «Révolutions Xenakis» στη Cité de la musique – Philharmonie de Paris και θα διαρκέσει έως τις 26 Ιουνίου με υλικό που παραχώρησε η κόρη του Ιάννη Ξενάκη, Μάχη. «Εμείς έχουμε δημιουργήσει το meta – Xenakis πρόγραμμα μέσα από το οποίο μέσα από μια διηπειρωτική γιορτή – πέντε χώρες, τρεις ηπείρους – ξετυλίγεται η ζωή και το έργο του ευρυμαθή Ξενάκη. Με αυτό τον τρόπο θα τιμήσουμε το έργο αλλά και την καλλιτεχνική και φιλοσοφική κληρονομιά. Ο Ξενάκης έχει αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στις τέχνες του εικοστού πρώτου αιώνα».

ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ. Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων είναι η μεγάλη έκθεση της Μουσικής Βιβλιοθήκης υπό τον τίτλο «Ξενάκης³» μέσα από την οποία αναδεικνύεται, όπως λέει η κυρία Σπανό, ο μουσικός, ο μαθηματικός και ο μηχανικός. «Ο Ξενάκης ήταν αυτά και πολλά περισσότερα. Πρόκειται για μια πολυμορφική φιγούρα. Αυτό κατά την άποψή μου είναι το μεγαλύτερό του επίτευγμα. Μπόρεσε να συνδέσει και να συνδυάσει τη μουσική με τα μαθηματικά, την αρχιτεκτονική, την αρχαία φιλοσοφία και την αρχαία γλώσσα. Το 90% των έργων του έχουν τίτλο από τα αρχαία ελληνικά. Αρχισε να συνθέτει μουσική εφαρμόζοντας κάποιες θεωρίες των μαθηματικών αλλά και τις γνώσεις που είχε ως μηχανικός γιατί όπως είναι γνωστό είχε σπουδάσει πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο της Αθήνας. Το 1947, όταν έφυγε από την Ελλάδα για το Παρίσι, εκεί δούλεψε στο γραφείο του Λε Κορμπιζιέ και έτσι πήρε μια εξειδίκευση στην αρχιτεκτονική». Η έκθεση που θα ξεκινήσει στη Μουσική Βιβλιοθήκη την 1η Ιουνίου μέχρι τις 30 Νοεμβρίου θα περιλαμβάνει κατ’ αρχάς τέσσερα πρώιμα ανέκδοτα έργα του Ξενάκη. Το υπόλοιπο έργο θα συμπεριλαμβάνει βεβαίως πολλές παρτιτούρες – πολλές από τις οποίες είναι πρώτες εκδόσεις -, άρθρα σε περιοδικά, προγράμματα από τα έργα που παρουσιάστηκαν, αλλά και θεωρητικά κείμενά του αλλά και τη βιβλιογραφία που υπάρχει για αυτόν. Ετσι ο επισκέπτης θα έχει τη δυνατότητα με μια ματιά να δει όλο το έργο του συνοπτικά και να αντιληφθεί το είδος της μουσικής που συνέθετε, την επιρροή του από τα μαθηματικά αλλά και την αρχιτεκτονική. «Αυτός είναι ο λόγος που δώσαμε τον τίτλο “Ξενάκης³” διότι θα αποκαλυφθεί ο μουσικός, ο μαθηματικός και ο μηχανικός. Τα μαθηματικά ήταν το πάθος του και στην ουσία ήταν το κλειδί που του άνοιξε τον κόσμο της δημιουργίας».

Στους εορτασμούς, τονίζει η κυρία Σπανό, συμμετέχει και το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Ερευνας το οποίο ίδρυσε ο Ιάννης Ξενάκης το 1979, όπου ως στόχο είχε την ανάπτυξη της ηλεκτροακουστικής μουσικής στην Ελλάδα. «Στο Κέντρο υπάρχει το μηχάνημα που δημιούργησε το 1977 ο Ξενάκης, όπου είναι μια μεγάλη οθόνη – σαν τάμπλετ – όπου με ένα στιλό μπορούσε να σχεδιάζει κανείς ό,τι ήθελε και αυτό να μετατρέπεται σε μουσική χάριν ενός υπολογιστή ο οποίος ήταν συνδεδεμένος με την οθόνη. Ηταν ένας καινούργιος τρόπος προσβάσιμος και σε παιδιά, όπως ήθελε ο ίδιος προκειμένου να τα ενθαρρύνει να ασχοληθούν με τη μουσική». Η έκθεση στο Κέντρο θα διαρκέσει από 1 Οκτωβρίου έως 31 Δεκεμβρίου.

ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ, ΣΥΝΑΥΛΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΟ. «Γιατί ο Ξενάκης ήταν τόσο σημαντικός;». Αυτός είναι ο τίτλος της διάλεξης που θα πραγματοποιήσει στις 7 Απριλίου ο Χάρης Ξανθουδάκης. Στις 10 Απριλίου θα ακολουθήσει μια μεγάλη συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με κρουστά, την άλλη μεγάλη αδυναμία του Ιάννη Ξενάκη. Στις 31 Μαΐου θα πραγματοποιηθεί μια διάλεξη στη Μουσική Βιβλιοθήκη όπου ο Βασίλης Μάναρης, καθηγητής της Επιστήμης των Υπολογιστών, θα μιλήσει για τον Ιάννη Ξενάκη και την αλγοριθμική μουσική. Η τρίτη διάλεξη που διοργανώνει η Μουσική Βιβλιοθήκη στις 28 Σεπτεμβρίου είναι με τον Παναγιώτη Τουρνικιώτη, καθηγητή στην Αρχιτεκτονική Σχολή, υπό τον τίτλο «Η αρχιτεκτονική του Ιάννη Ξενάκη».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Διεθνές Συμπόσιο που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα, το Ναύπλιο και τις Μυκήνες (24 – 29 Μαΐου) αποδεικνύοντας ότι το έργο του Ξενάκη δεν έχει πάψει να προσελκύει το ενδιαφέρον μεγάλου φάσματος καλλιτεχνών και ερευνητών. Το συμπόσιο διοργανώνεται από το ΕΚΠΑ, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας σε συνεργασία με μεγάλα πανεπιστημιακά ιδρύματα του κόσμου.