Αν όχι ατομική ευθύνη, {LF}μήπως τουλάχιστον ατομική κρίση;

Κατόπιν κάθε καταστροφής, πρώτη αντίδραση των ανθρώπων είναι να αναζητούν ευθύνες γύρω τους (ίσως για να μην αναγκαστούν να κοιτάξουν στον καθρέφτη). Ποιος φταίει; Ως επαγγελματίες ντετέκτιβ αιτιότητας, οι οικονομολόγοι μάθαμε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδώσεις δίκαια ευθύνες σε ένα μεμονωμένο συμβάν, ειδικά υπό μεγάλη έλλειψη πληροφορίας. Θα προτείνω δυο εργαλεία για να μπορούμε να κρίνουμε πιο δίκαια τις πταίει, αλλά πιο σημαντικό, θα συζητήσω πώς πρέπει να πράττουμε εμείς οι ίδιοι για το δικό μας καλό. Γιατί χωρίς ψύχραιμη και ορθολογική κρίση, τέτοιες καταστροφές γίνονται ευκαιρία όχι μόνο για μελλοντική σπατάλη πόρων αλλά για ολοένα παρεμβατικότερο κράτος. Λαός που σε κάθε κρίση παθαίνει υστερία είναι καταδικασμένος να ξαναζήσει κρίσεις αλλά και να χάσει ελευθερία.

Οπως είπα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να απομονώσεις ευθύνες, γιατί δεν ξέρουμε την εναλλακτική κάθε πράξης. Τι θα είχε γίνει αν είχαμε ρίξει περισσότερους πόρους στο Χ σημείο αντί στο Υ ή αν η θύελλα είχε ακολουθήσει λίγο διαφορετική πορεία; Σε τόσο δύσκολα ερωτήματα δεν είναι κακή ιδέα να ψάχνεις παρόμοιες περιπτώσεις διεθνώς, συγκεκριμένα περιστατικά, αλλά κυρίως γενικές στρατηγικές αντιμετώπισης κρίσεων. Θα πω κατευθείαν ότι αυτή η χιονοθύελλα ήταν εξαιρετικά σπάνια. Σε δεκαετίες διαβίωσης π.χ. σε Γερμανία και Αγγλία, τόσο χιόνι τόσο γρήγορα δεν έχω δει.

Συγκρίσιμες χιονοθύελλες στον πλούσιο κόσμο συμβαίνουν τακτικά σε μέρη όπως οι μεσοδυτικές ΗΠΑ και στον Καναδά. Αλλά θα ήταν σωστή μια τέτοια σύγκριση; Στο Οχάιο π.χ. υπάρχουν δρόμοι που το καλοκαίρι έχουν δύο λωρίδες, αλλά τον χειμώνα μόνο μία για να μπορούν τα εκχιονιστικά να σπρώχνουν κάπου το χιόνι (που σε τέτοιο όγκο δύσκολα λιώνει, όπως μόλις μάθαμε). Τα εκχιονιστικά στην Αθήνα παλεύουν με παρκαρισμένα, κάδους και το γενικά ασφυκτικό περιβάλλον της πόλης. Οταν συγκρίνουμε στρατηγικές, πρέπει να σκεφτόμαστε και τις φυσικές δυνατότητες κάθε τόπου.

Σχολιαστής βιάστηκε να πει ότι δεν είναι η πρώτη φορά που είχαμε κακή χιονοθύελλα, συνέβη και πέρυσι. Ναι, αλλά μόνο για δύο μέρες, δεν γίναμε ξαφνικά Οχάιο! Τι ζητάνε ακριβώς οι εξοργισμένοι, να αγοράσουμε 1.000 εκχιονιστικά και να πληρώνουμε κάθε μήνα 2.000 εκπαιδευμένους χειριστές τους, για τις 4-5 μέρες τη δεκαετία που έχουμε τέτοια χιονοθύελλα, στην κακή περίπτωση; Δεν είναι φανερό ότι κάθε χώρα τοποθετεί τους (αναγκαστικά περιορισμένους!) πόρους αντιμετώπισης ακραίων φαινομένων σε αυτά που είναι συχνότερα αλλά και διαρκούν; Αν η κυβέρνηση άκουγε την υστερία και μάζευε τόσα εκχιονιστικά τώρα, παραμελώντας π.χ. τα πυροσβεστικά οχήματα, πόσο ηλίθιοι θα αισθανόμασταν τον Αύγουστο; Οι στρατηγικές συγκρίνονται εκ των προτέρων και όχι εκ των υστέρων: μελετούμε πόσο καλά προετοιμαστήκαμε για πιθανούς και συχνούς κινδύνους, όχι πόσο καλά αντιμετωπίστηκε κάτι φοβερά σπάνιο που έτυχε να συμβεί. Μην κάνουμε τους μετά θάνατον προφήτες.

Αλλοι λένε ότι κακώς δεν έκλεισαν δρόμοι. Πιθανώς ισχύει, και σε κάποιες περιπτώσεις (όπως στην Αττική Οδό) μάλλον έγιναν λάθη. Αλλά και πάλι το σωστό και γενικό ερώτημα είναι, τι κράτος θέλουμε, σε ικανότητες αλλά και παρεμβατικότητα.

Θέλουμε τα καλύτερα μυαλά της πολιτικής προστασίας να επιμορφώνονται και να ασχολούνται με την αντιμετώπιση χιονοθύελλας, πανδημιών ή πυρκαγιών; Αυτό είναι πραγματικό ερώτημα, κανείς οργανισμός δεν μπορεί να είναι ειδικός σε όλα, πόσω μάλλον το ελληνικό Δημόσιο που δεν φημίζεται για την προσαρμοστικότητά του.

Και έστω ότι υπάρχουν άφθονοι ειδικοί στο Δημόσιο που θα προβλέψουν ακριβώς χιονοθύελλες αλλά και τη συμπεριφορά των πολιτών (γιατί φυσικά οι πολίτες μέρος του προβλήματος είναι, όταν είδαμε σπορ πισωκίνητα οχήματα χωρίς αλυσίδες να βγαίνουν στα 35 εκ. χιόνι). Θέλουμε ένα φοβισμένο και ταυτόχρονα υπερπαρεμβατικό κράτος; Θέλουμε σε λίγο καιρό που θα πέσει λίγο χιονόνερο να κλείσει προληπτικά η Εγνατία, εμποδίζοντας και τους σωστά εξοπλισμένους να κάνουν τη δουλειά τους, ασθενείς να πάνε για αιμοκάθαρση, εμπόρους να μεταφέρουν απαραίτητα αγαθά;

Τελικά δεν πρέπει να υπάρχει κάποιος ρόλος για την ατομική κρίση των ανθρώπων; Να μπορεί ο καθένας σαν ώριμο άτομο όταν ξυπνήσει να κοιτάξει την πρόβλεψη καιρού, έπειτα από τόσες και τόσες προειδοποιήσεις από ΜΜΕ και κράτος, και να αποφασίσει ότι δεν θα βγει με το ακατάλληλο ΙΧ του στη χειρότερη χιονοθύελλα πέντε δεκαετιών;

Ας γίνει σαφές ότι η υστερία τρέφει τουλάχιστον τρία δεινά. Πρώτον, δίνει δικαίωμα στο κράτος – νταντά να παρεμβαίνει όλο και περισσότερο, να αποφασίζει για μας πώς θα ζούμε. Απαγορεύσεις για όλους, αποζημιώσεις σε δικαίους και αδίκους κ.τ.λ.

Δεύτερον, διδάσκει στους αξιωματούχους ακραία αποστροφή στο ρίσκο. Κάηκαν στον χυλό, τώρα θα φυσάνε και το παγωτό, όχι τη γιαούρτη. Η χώρα μας είχε ήδη ιδιαίτερα αυστηρά μέτρα στην πανδημία, τώρα θα κλεινόμαστε μέσα για ψύλλου πήδημα;

Το τρίτο πρόβλημα συνέβη ήδη, νομίζω: απευαισθητοποίηση των πολιτών. Οταν ένα κράτος φοβάται τα πάντα και ρυθμίζει τα πάντα, η ατομική κρίση υποκαθίσταται από την κρατική. Οσο μας νταντεύουν, μαθαίνουμε να μη χρησιμοποιούμε το μυαλό μας. Αν δεν έρθει μήνυμα από το 112, δεν προνοούμε για κανένα κίνδυνο. Μάλιστα, όσο πιο συχνά έρχονται μηνύματα, αρχίζουμε να αγνοούμε ακόμα και αυτά. Βλέπεις 8 μποφόρ στη θάλασσα αλλά δεν ήρθε μήνυμα; Πας βόλτες με τη σάπια βάρκα. Ερχεται τελικά μήνυμα που προειδοποιεί για κακό καιρό; Λες, υπερβάλλει, όπως πάντα, απλώνεις παραγάδι. Ποιος φταίει που πνίγηκες; Εσύ αλλά και ο αξιωματούχος που ξέχασε τον αισώπειο μύθο του ψεύτη βοσκού.

Εν μέσω καταστροφής δύσκολα σκέφτεσαι ψύχραιμα. Αλλά ακριβώς από την ψυχραιμία μας στις δυσκολίες κρίνεται αν θα χτίζουμε ένα σοβαρό κράτος ή ένα δειλό και ταυτόχρονα παρεμβατικό – ο χειρότερος συνδυασμός δηλαδή.

Ο Σωτήρης Γεωργανάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικών στο City University του Λονδίνου