Μαθήματα νεοελληνικής ιστορίας

Το τελευταίο βιβλίο της Φούλας Πισπιρίγκου με τίτλο «Κι εσείς εδώ; (μια ζωή σε μέρες)» (εκδ. Επίμετρο) είναι μία συλλογή δοκιμίων που ανήκουν στο γοητευτικό λογοτεχνικό είδος του πεζογραφήματος (μείγμα ρεαλιστικής λογοτεχνίας και προσωπικής αφήγησης). Η Πισπιρίγκου είναι διακεκριμένη ιστορικός με σπουδές στη Σορβόννη και διεθνές επιστημονικό έργο. Στα ευσύνοπτα, γραμμένα με δωρική λιτότητα, δοκίμια, ανατρέχει στη ζωή της, από τον μεταπολεμικό Πειραιά στο Παρίσι του κλίματος του Μάη ’68 ως την Αθήνα της Μεταπολίτευσης και μέχρι την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Στο ψηφιδωτό των διηγήσεων κυριαρχεί η πολυετής παρουσία της στη Σχολή Μωραΐτη, όπου δίδαξε ως ιστορικός για σαράντα χρόνια, εκ των οποίων τα δεκαπέντε υπηρέτησε ως λυκειάρχης. Ο γνώστης του πεδίου εύκολα αναγνωρίζει πρόσωπα και πράγματα κάτω από την κρυπτικότητα της έκφρασης.

Η Πισπιρίγκου ανήκει στη μετεμφυλιακή «πέτρινη γενιά» της Αριστεράς, με πατέρα πεπαιδευμένο κομμουνιστή, διωκόμενο και εκτοπιζόμενο, γεγονός που σφράγισε τα παιδικά της χρόνια. Η διαφορά είναι ότι η συγγραφέας δεν το εκποίησε στο παζάρι αριστερών ευσήμων της Μεταπολίτευσης. Δεν έμεινε ιδεόληπτα προσκολλημένη στην εκδικητική ιδεοληψία της revanche. Ούτε προσχώρησε σε κάποια εθνομηδενιστική ή αποδομητική ιδεολογία. Η αριστερή της προέλευση μετουσιώθηκε αντιθέτως σε μία βαθιά ανθρωπιστική ευαισθησία, έμπρακτα εκδηλωνόμενη στην καθημερινότητά της και στη στάση της προς τον εκάστοτε συγκεκριμένο συνάνθρωπο. Επίσης η συνειδησιακή αμηχανία της έναντι των γόνων συντηρητικών αστικών οικογενειών, που δίδαξε για τέσσερις δεκαετίες, δεν γέννησε ψυχική απόσταση ούτε ταξικό μένος, αφού η λειτουργία της ως εκπαιδευτικού συνοδευόταν πάντα από στοργή και υποστηρικτικότητα. Ολα αυτά περιγράφονται γλαφυρά στο κείμενο, όπου συνυπάρχουν σε παράλληλα επίπεδα η εξωτερική περιγραφή προσώπων και καταστάσεων και ο εσωτερικός μονόλογος. Ο αφηγητής επεξεργάζεται διαρκώς ως κριτικός θεάτρου αυτό που εκτυλίσσεται γύρω της, δηλαδή τη ζωή σε ένα μεγάλο ιδιωτικό σχολείο και σε μία εποχή διάψευσης των νεανικών διακηρύξεων.

Η συγγραφέας δεν χαρίζεται σε κανέναν: «Οι συνταγματάρχες κυριαρχούσαν και η σιωπηλή κοινωνία περίμενε ένα θαύμα για να την απαλλάξει από τα δεσμά της» (σ.28). Αλλού: «…το χρώμα του χρήματος έμοιαζε με το χρώμα της σημαίας που κρατούσαν στις πορείες» (134). Και: «Η μεγάλη τους σιωπή έγινε η μικρή τους ιστορία, μια ιστορία των παιδιών που δεν καυχήθηκαν “ήμασταν κι εμείς εκεί” και, προπάντων, δεν το εξαργύρωσαν…» (167, περιγράφοντας την νύχτα του Πολυτεχνείου όπου η ίδια άνοιξε την πόρτα της και περιέθαλψε τρεις τραυματίες φοιτητές). Είχα την τύχη να υπηρετήσω επί μακρόν ως καθηγητής με λυκειάρχη τη Φούλα Πισπιρίγκου. Ο χρόνος έδειξε ότι ανήκει στη σπάνια κατηγορία των αναντικατάστατων.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης, λυκειάρχης της Ιονίου Σχολής