Το Ισραήλ, ο τουρκικός παράγοντας και οι ισορροπίες με τη Μόσχα

Τα ρωσοουκρανικά σύνορα κείνται μακράν της Μέσης Ανατολής. Ο απόηχος της πρόσφατης κρίσης, όμως, απασχόλησε τα ισραηλινά κέντρα λήψεως αποφάσεων για πολύ συγκεκριμένους λόγους. Παρότι τίποτα δεν ειπώθηκε επισήμως, η Μόσχα απασχολείται από το περασμένο καλοκαίρι για τη στάση που θα τηρούσε το Ισραήλ, σε περίπτωση κλιμάκωσης της έντασης με την Ουκρανία, είτε αυτή θα συνέβαινε την εβδομάδα που μας πέρασε, είτε κάποτε στο μέλλον.

Για να κατανοήσουμε τους ρωσικούς προβληματισμούς – και τις αντίστοιχες προσεκτικές ισραηλινές κινήσεις – θα πρέπει να ανατρέξουμε στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2020, όταν ξέσπασε ο λεγόμενος «δεύτερος πόλεμος του Ναγκόρνο Καραμπάχ» μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν. Παρότι συνεχίζεται η διασυνοριακή ένταση, εκείνος ο πόλεμος επισήμως έληξε στις 10 Νοεμβρίου 2020. Εκτοτε, ο Καύκασος «ξεχάστηκε». Πρόλαβε όμως να αναδείξει ένα σημαντικό δεδομένο: η έκβασή του κρίθηκε σε μεγάλο βαθμό από τα ισραηλινά οπλικά συστήματα, που προμηθεύτηκε προ ετών το Αζερμπαϊτζάν, με αποτέλεσμα την ήττα της Αρμενίας. Η ισραηλινή ανάμειξη δεν ικανοποίησε τη Ρωσία και ανησύχησε το Ιράν, δύο χώρες που παραδοσιακά τηρούν αγαστές σχέσεις με το Ερεβάν. Από ισραηλινής πλευράς όμως, αναλογιζόμενης την παρατεταμένη διπλωματική κρίση με την Τουρκία, κρίθηκε σκόπιμο να καλλιεργηθούν εναλλακτικοί δίαυλοι με το εθνοτικά συγγενές Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα πάντα με την ισραηλινή συλλογιστική, οι γέφυρες με τον πρόεδρο Ερντογάν δεν θα «καίγονταν εντελώς», ελπίζοντας ότι ίσως κάποτε η Αγκυρα θα έπαυε να δρα αναθεωρητικά στην Ανατολική Μεσόγειο, στο Παλαιστινιακό και στα μεσανατολικά τεκταινόμενα εν γένει. Οι περιπλανήσεις του Ισραήλ στον Καύκασο το κατέστησαν αναμεμειγμένο σε μια, κατά πολλούς, αχρείαστη αντιπαράθεση. Η ρωσική δυσαρέσκεια δεν άργησε να φανεί – αυτή τη φορά στη Συρία, που ενδιαφέρει άμεσα τα ζωτικά ισραηλινά συμφέροντα. Από τον Δεκέμβριο του 2020 άρχισε να παρατηρείται μια, αρχικά, ανεπαίσθητη διάσταση στη, μέχρι τότε, άκρως αποτελεσματική «ρωσοϊσραηλινή entente», που είχε καλλιεργηθεί με πολύ κόπο από τη διακυβέρνηση Νετανιάχου. Με τον σχηματισμό της νέας κυβέρνησης Μπένετ – Λαπίντ, η Μόσχα έστελνε το μήνυμα ότι «τίποτα δεν είναι απολύτως δεδομένο» στο συριακό σκηνικό. Ετσι, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 2021, οι ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές σε ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους εντός της Συρίας δεν παρέμεναν αναπάντητες. Το καθεστώς Ασαντ, έχοντας την άδεια της Ρωσίας, ξαφνικά ανταπαντούσε με πυραύλους – ένας εκ των οποίων σκόρπισε τα θραύσματά του στα ανοικτά των ισραηλινών μεσογειακών ακτών, αλλά και σε πάρκα και δρόμους του Τελ Αβίβ. Ο νέος πρωθυπουργός Ναφτάλι Μπένετ χρειάστηκε να μεταβεί στο Σότσι για να επιλύσει πιθανές παρεξηγήσεις με τον πρόεδρο Πούτιν και έκτοτε, παρά τις θερμές χειραψίες, η συχνότητα της ισραηλινής παρουσίας στον συριακό ουρανό μειώθηκε αισθητά.

Ιστορικά μιλώντας, το Ισραήλ αναγκαζόταν να θυμηθεί το μακρινό 1953, όταν η τότε ΕΣΣΔ, προκαλώντας μια τεχνητή διπλωματική κρίση, διέκοψε προειδοποιητικά τις διπλωματικές της σχέσεις με το Ισραήλ για ένα εξάμηνο (Φεβρουάριος – Ιούλιος 1953), θέλοντας να ξεκαθαρίσει ότι ναι μεν η ένταξη του Ισραήλ στο δυτικό στρατόπεδο ήταν ανεκτή, όχι όμως και η συμμετοχή του σε απόπειρες του ΝΑΤΟ να διαταραχθούν οι ψυχροπολεμικές ισορροπίες. Η Ρωσία του 2022 έχει ακριβώς την ίδια απαίτηση.

Με την πρόσφατη ένταση Ρωσίας – Ουκρανίας, τα κρατικά ισραηλινά μέσα παραχωρούσαν άπλετο χρόνο στον πρεσβευτή της Ουκρανίας στο Τελ Αβίβ, Γεβγκέν Κόρνιτσουκ, να αναπτύξει τις απόψεις της χώρας του. Συγχρόνως, η ισραηλινή κυβέρνηση απέφευγε να λάβει θέση και άφηνε να καλλιεργούνται αισθήματα συμπάθειας προς τους Ουκρανούς. Το όλο κλίμα θύμιζε έντονα την εποχή του πολέμου Αζερμπαϊτζάν – Αρμενίας, όταν η επίσημη ισραηλινή σιγή πλαισιωνόταν από εμφανίσεις του τότε αζέρου πρεσβευτή στα ΜΜΕ, αλλά και από πληροφορίες στον Τύπο περί της αποτελεσματικότητας του ισραηλινού οπλισμού, που χρησιμοποιούσαν οι Αζέροι στον πόλεμο.

Στην περίπτωση του Αζερμπαϊτζάν, η Μόσχα δυσανασχέτησε, αλλά δεν αντέδρασε. Η περίπτωση της Ουκρανίας, όμως, είναι διαφορετική και αποφάσισε να αποστείλει προειδοποιητικά μηνύματα στο Ισραήλ μέσω Συρίας: στις 24 Ιανουαρίου 2022, για πρώτη φορά, ρωσικά και συριακά πολεμικά αεροπλάνα πραγματοποίησαν κοινή επιτήρηση του συριακού εναέριου χώρου, περνώντας επιδεικτικά κατά μήκος της οριογραμμής Ισραήλ – Συρίας, στα Υψώματα του Γκολάν – εξέλιξη που σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως στο Ισραήλ. Μία εβδομάδα αργότερα, την επομένη της προβολής μιας εκτενούς συνέντευξης του ουκρανού πρέσβη στην κρατική ισραηλινή τηλεόραση, στις 2/2, ο ΥΠΕΞ Γιαΐρ Λαπίντ εξέφρασε την εκτίμηση ότι «δεν θα γίνει τρίτος παγκόσμιος πόλεμος με αφορμή το Ουκρανικό» και δήλωνε ενοχλημένος από τον μεγάλο θόρυβο που αποπροσανατολίζει τη διεθνή κοινότητα ενόψει των πολύ επικίνδυνων τετελεσμένων που πιθανόν να προκύψουν από τις διαπραγματεύσεις των ΗΠΑ με το Ιράν για το πυρηνικό του πρόγραμμα. Αυτές οι δηλώσεις προκάλεσαν ασυνήθιστα οργισμένες δηλώσεις του ουκρανού πρέσβη, βάλλοντας προσωπικά κατά του Λαπίντ.

Διαφωτιστικό ήταν το αποκλειστικό ρεπορτάζ της εφημερίδας «Γεντιότ Αχαρονότ» στις 15/2, που αποκάλυπτε ότι από το περασμένο καλοκαίρι η Ουκρανία, με τον σχηματισμό της κυβέρνησης Μπένετ – Λαπίντ, επιδιώκει να αποκτήσει το ισραηλινό αντιπυραυλικό σύστημα Σιδερένιος Θόλος κατά της ρωσικής απειλής. Φαίνεται, δημιουργήθηκαν πολλές προσδοκίες στο Κίεβο, οι οποίες τώρα διαψεύδονταν. Τέλος, η πρόταση της ουκρανής υφυπουργού Εξωτερικών Εμίνε Τζαπάροβα, να διαμεσολαβήσει το Ισραήλ με τη Ρωσία, απορρίφθηκε πάραυτα. Οσο το συριακό μέτωπο παραμένει ενεργό, το Ισραήλ δεν μπορεί να αγνοεί τις ρωσικές προειδοποιήσεις. Και τελικά το 1953 είναι τόσο μακρινό, όσο και οι πρόσφατες ισραηλινές περιπλανήσεις στον Καύκασο του 2020.

Ο δρ Γαβριήλ Χαρίτος είναι ερευνητής στο ισραηλινό Ινστιτούτο Μπεν – Γκουριόν και διδάσκει Ιστορία των Πολιτικών Σχέσεων Ισραήλ – Ελλάδας – Κύπρου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και στο Πανεπιστήμιο Μπεν – Γκουριόν