Πέθανε η παγκοσμιοποίηση; Οχι, όμως αλλάζει ριζικά

Η παγκοσμιοποίηση είναι ένας από τους όρους που έχουν σφραγίσει τον κόσμο μας και ειδικά τη διεθνή οικονομία τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Mετά, δηλαδή, από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τον θρίαμβο της Δύσης και του καπιταλισμού. Σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, ώστε ορισμένοι τόλμησαν να προβλέψουν την πλήρη κατάργηση των συνόρων για τα αγαθά και το κεφάλαιο.

Εδώ και χρόνια, ωστόσο – και πάντως, αρκετά πριν από την εμφάνιση της Covid-19 και το ξέσπασμα της πανδημίας – οι αρρυθμίες στη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης έχουν γίνει ιδιαιτέρως αισθητές. Κυρίως μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-09, οι διεθνείς ανταγωνισμοί εντάθηκαν, τα παλιά στρατόπεδα ανασυγκροτήθηκαν και νέα εμφανίστηκαν, η στροφή στον «οικονομικό πατριωτισμό» ήταν κάτι παραπάνω από εμφανής, ενώ τα σύνορα άρχισαν πάλι να υψώνονται. Μάλιστα, οι δασμοί που επέβαλαν οι ΗΠΑ επί κυβέρνησης Τραμπ, σε βάρος εταίρων και αντιπάλων, έκαναν αρκετούς να φοβούνται το ξέσπασμα ενός παγκόσμιου και καταστροφικού εμπορικού-νομισματικού πολέμου.

Η αλήθεια δε είναι ότι η πανδημία ερμηνεύθηκε από πολλές πλευρές ως το «κερασάκι στην τούρτα». Ή, με άλλα λόγια, ως η χαριστική βολή στην παγκοσμιοποίηση – μια διαδικασία που από πολλούς κλασικούς θεωρείται σύμφυτη του κυρίαρχου οικονομικού συστήματος. Η γερμανική οικονομική εφημερίδα «Handelsblatt», ωστόσο, ανέδειξε πρόσφατα πέντε πλευρές οι οποίες, σύμφωνα με την εκτίμησή της, οδηγούν στο εξής «καθαρό συμπέρασμα: Η παγκοσμιοποίηση δεν έφτασε στο τέλος της. Ομως, υπόκειται σε ριζικές αλλαγές».

Παρά δε το γεγονός ότι η ανάλυση της «Handelsblatt» περιστρέφεται κυρίως γύρω από τη Γερμανία, η εκτίμησή της δεν χάνει σε αξία. Εξάλλου, η Γερμανία δεν είναι απλώς η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, αλλά εισάγει και εξάγει τις τρίτες μεγαλύτερες ποσότητες αγαθών παγκοσμίως, καταγράφει το δεύτερο μεγαλύτερο εμπορικό πλεόνασμα μετά την Κίνα, ενώ βλέπει το ΑΕΠ της να πηγάζει κατά 81% από το εμπόριο.

Ιδού, λοιπόν, οι πέντε πλευρές που, σύμφωνα με την εφημερίδα αλλά και επίσημα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και του ΟΗΕ, αποδεικνύουν ότι η παγκοσμιοποίηση συνεχίζει να «αναπνέει», αν και με διαφορετικό τρόπο, που επιφέρει σημαντικές αλλαγές και ανακατατάξεις.

1         Εκρηξη των εμπορικών συναλλαγών το 2021

Οι προβλέψεις δείχνουν ότι η αξία του διεθνούς εμπορίου πέρυσι έφτασε τα 28 τρισ. δολάρια, ήταν δηλαδή αυξημένη κατά 23% σε σύγκριση με το 2020, αλλά και κατά 11% έναντι της προ πανδημίας περιόδου. «Παρατηρήσαμε ένα ιδανικό V στο διεθνές εμπόριο», σχολίασε ο διευθυντής του αυστριακού ινστιτούτου Wifo, περιγράφοντας μια ανάκαμψη εξίσου εντυπωσιακή και απότομη με την πτώση. Κι αυτό, παρά τα προβλήματα που εμφανίστηκαν στις εφοδιαστικές αλυσίδες και συνεχίζονται μέχρι και τώρα.

2         Ταχύτερη ανάκαμψη σε σύγκριση με τη χρηματοπιστωτική κρίση

Από την αυγή του 2000 μέχρι το 2008, το διεθνές εμπόριο αυξανόταν κατά μιάμιση φορά ταχύτερα σε σύγκριση με το παγκόσμιο ΑΕΠ. Η κρίση που ξέσπασε μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers είχε ως συνέπεια οι δύο ρυθμοί να εξισωθούν στη δεκαετία που ακολούθησε. Ωστόσο, η εμπειρία της Γερμανίας δείχνει ότι η ανάκαμψη μετά την πανδημία είναι πολύ ταχύτερη: Ενώ μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση χρειάστηκαν 4 και πλέον χρόνια για να επιστρέψει στα προηγούμενα επίπεδα, τώρα το διάστημα περιορίστηκε στον ενάμιση χρόνο.

3         Αναμόρφωση του outsourcing στην παραγωγή

Η «Handelsblatt», επικαλούμενη το γνωστό ινστιτούτο Ifo, παρουσιάζει τις εξαιρετικά αρνητικές συνέπειες που θα έχει για τη Γερμανία μια τάση η οποία δείχνει να ενισχύεται: Του «επαναπατρισμού» τμήματος της παραγωγής. Σύμφωνα με τα μοντέλα που χρησιμοποιούνται, εάν προορισμός είναι η Γερμανία (reshoring), τότε το πλήγμα στην οικονομία θα είναι της τάξης του 10% επί του ΑΕΠ. Ακόμη και στην περίπτωση που η παραγωγή μεταφερθεί σε γειτονικές χώρες – της ΕΕ, της βόρειας Αφρικής ή την Τουρκία – τότε οι απώλειες θα ισοδυναμούν με το 4,2% του ΑΕΠ.

4        Διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων

Αυτή την εβδομάδα, η Κομισιόν παρουσίασε το φιλόδοξο σχέδιό της για τους μικροεπεξεργαστές (chip), με στόχο τόσο τη διασφάλιση του εφοδιασμού της όσο και τον διπλασιασμό του μεριδίου των ευρωπαϊκά παραγόμενων προϊόντων στο 20% ως το 2030. Καθώς, όμως, θεωρείται δεδομένο ότι η ΕΕ (και η Γερμανία φυσικά) δεν μπορεί ποτέ να καταστεί αυτάρκης σε αυτόν τον κρίσιμο τομέα, η προτεραιότητα δίνεται στην προμήθεια από όσο το δυνατόν περισσότερες πηγές – έστω και αν αυτό σημαίνει ότι το κόστος θα είναι μεγαλύτερο.

5         Ανοιγμα νέων αγορών, ένταση του ανταγωνισμού

Εδώ, καθοριστικό ρόλο παίζει ο μετασχηματισμός της Κίνας από «κέντρο παραγωγής» ολόκληρου του πλανήτη σε μια ανεπτυγμένη οικονομία που βασίζεται ολοένα περισσότερο στην κατανάλωση – ενώ παράλληλα, επιδιώκει να καταστεί όσο το δυνατόν πιο αυτάρκης. Ετσι, ενώ οι γερμανικές εξαγωγές προς αυτήν αυξάνονταν με ρυθμό 10-30% ετησίως στην πρώτη δεκαετία του αιώνα, το 2019 το αντίστοιχο ποσοστό είχε υποχωρήσει στο 3,2%. Ετσι, η Γερμανία και οι επιχειρήσεις της είναι αναγκασμένες να αναζητήσουν νέες αγορές – κάτι που, βεβαίως, ισχύει και για τις ΗΠΑ και για άλλες χώρες. Κι αυτό, με τη σειρά του, συνεπάγεται ένταση του ανταγωνισμού – και με την Κίνα.