Η… συμφιλίωση με την Ιστορία

Από τα αναπάντεχα των ημερών ήταν οι αντιδράσεις που προκάλεσαν οι δημοσιεύσεις στο Twitter από τον ιστορικό καθηγητή Σεργκέι Ραντσένκο εγγράφων από τα ρωσικά αρχεία για τις σχέσεις του ΚΚΕ με το ΚΚΣΕ, αλλά και την κόντρα μεταξύ του Μάρκου Βαφειάδη και του Νίκου Ζαχαριάδη. Τα έγγραφα που παρουσίασε ο Ραντσένκο δεν είναι ασήμαντα, αλλά, σε αντίθεση με το πώς παρουσιάστηκαν από συγκεκριμένες αναπαραγωγές τους, δεν προσφέρουν νέες αποκαλύψεις καθώς όσα αναφέρουν έχουν δημοσιευτεί σε ιστορικές έρευνες και στον Τύπο.

Το πρώτο έγγραφο που προκάλεσε αίσθηση αφορά την παροχή βοήθειας από το ΚΚΣΕ στον ΕΛΑΣ κατά την περίοδο του Εμφυλίου. Το συγκεκριμένο έγγραφο, που υπογράφεται από τον Μολότοφ και απευθύνεται στον Στάλιν, αναφέρει ότι έστειλαν στους Ελληνες, κατόπιν αιτήματος του Ζαχαριάδη, γερμανικά αντιαρματικά κανόνια, πυρομαχικά και 100.000 δολάρια. Ομως, σε αντίθεση με όσα γράφτηκαν, δεν αποχαρακτηρίστηκε τώρα. Βρίσκεται στα Ρωσικά Κρατικά Αρχεία Νεότερης Ιστορίας κι είχε δημοσιευτεί στα ελληνικά το 2015, στον τόμο «Η Ελλάδα και οι πρώην ανατολικές χώρες στον Ψυχρό Πόλεμο. Ανέκδοτες αρχειακές πηγές από την Ουγγαρία, την Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία, την Ανατολική Γερμανία και τη Σοβιετική Ενωση» που συνυπογράφουν οι ιστορικοί Στράτος Δορδανάς και Ελένη Πασχαλούδη. Ο τόμος αυτός είναι αποτέλεσμα έρευνας στην οποία συνεργάστηκαν 30 περίπου επιστήμονες στο πλαίσιο του προγράμματος «Θαλής». Στον τόμο των Πασχαλούδη και Δορδανά, μπορεί κανείς να βρει και έγγραφα καταγραφής υλικού που εστάλησαν κι από άλλες χώρες της ΕΣΣΔ στην Ελλάδα καθώς κι άλλες μορφές βοήθειας. Χαρακτηριστικά, περιλαμβάνονται έγγραφα που αφορούν τη φιλοξενία παιδιών του Εμφυλίου και τους πολιτικούς πρόσφυγες.

Σημαντικά ντοκουμέντα

Για το ίδιο θέμα, ωστόσο, έχουν δημοσιευτεί στο παρελθόν και πιο σημαντικά ντοκουμέντα. Ξεχωρίζουν τα πρακτικά της συνάντησης του Ζαχαριάδη με τον Ζντάνοφ, με εντολή του Στάλιν, στη Μόσχα τον Μάιο του 1947, περίπου ένα μήνα μετά την εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν. Στην επίσκεψη εκείνη, ο Ζαχαριάδης παρουσιάζει με υπεραισιοδοξία (όπως καταλαβαίνουμε πια) τη στρατιωτική δύναμη του Δημοκρατικού Στρατού και την επιρροή του και ζητά από το ΚΚΣΕ βοήθεια πολιτική και σε πολεμικό υλικό. Εκτενή αποσπάσματα από αυτό το σπουδαίας σημασίας έγγραφο δημοσιεύτηκαν από την ιστορικό Ιωάννα Παπαθανασίου στα «ΝΕΑ» στις 22 Μαΐου 1999. Τα έγγραφα που αποτυπώνουν την προετοιμασία της συνάντησης και τις διερευνητικές επαφές του Ζαχαριάδη με τον Τίτο και τον Μολότοφ, δημοσιεύτηκαν στην «Αυγή» το 1979 από τον ιστορικό Φίλιππο Ηλιού.

Τα ίδια ισχύουν και για τη δεύτερη υπόθεση που δημιούργησε πολλούς «πιασάρικους» τίτλους, δηλαδή την επιστολή του Βαφειάδη προς την Κ.Ε. του ΚΚΣΕ στην οποία καταγγέλλει τον Ζαχαριάδη για σχέσεις με τη γυναίκα του. Το πλήρες περιεχόμενό της, ωστόσο, καταδεικνύει ότι το βασικό θέμα του Βαφειάδη ήταν να καταγγείλει ότι κι οι δυο τους ήταν πράκτορες των «Αγγλοαμερικάνων». Η επιστολή πρωτοδημοσιεύτηκε ολόκληρη το 2019 στο βιβλίο του ιστορικού Νίκου Παπαδάτου «Ακρως Απόρρητο – Οι σχέσεις ΕΣΣΔ – ΚΚΕ/1944-1952» (εκδόσεις ΚΨΜ) το οποίο παρουσίασε για πρώτη φορά 193 έγγραφα από τα σοβιετικά αρχεία.

Στην επιστολή ο Βαφειάδης αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι «η πρώην σύζυγός μου η Δέσποινα Κεβίδου είναι από τους πιο δοκιμασμένους πράκτορες της αγγλικής κατασκοπείας», ότι «στάλθηκε στα βουνά με συγκεκριμένη αποστολή: να σχετιστεί με οποιοδήποτε τίμημα με τον Ζαχαριάδη» και καταλήγει ότι «τους συνδέσμους του Ζαχαριάδη με την αγγλική ή την αμερικανική κατασκοπεία πρέπει να τους αναζητήσουμε: α) στην Αθήνα, β) στο Βελιγράδι, γ) στην Τσεχοσλοβακία, δ) στην έκδοση κύριων κωδικών επικοινωνίας και στη συνέχιση χρήσης τους πλήρως ή εν μέρει». Ο Βαφειάδης επέμεινε στην άποψή του μέχρι τέλους. Το 1992, λίγο πριν πεθάνει, στην τελευταία του συνέντευξη τον είχε χαρακτηρίσει «πολυπράκτορα».

Επιστολές από την εξορία

Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης από την άλλη, μέχρι τη μέρα του θανάτου του στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, αρνιόταν τις κατηγορίες. Μερικές από τις δεκάδες επιστολές που είχε στείλει από την εξορία στο ΚΚΣΕ στην προσπάθεια να «καθαρίσει» το όνομά του από τις «συκοφαντικές κατηγορίες που ξεκίνησαν να προωθούνται στη Μόσχα από τους Παρτσαλίδη και Βαφειάδη μαζί με τους Χότζα και Σέχου» έχουν δημοσιευτεί από τους ρώσους ιστορικούς Λ.Α. Βελιτσάνσκαγια και Μ.Γ. Προζουμένσικοφ το 2016, στο βιβλίο «Νίκος Ζαχαριάδης, ζωή και πολιτική δραστηριότητα: 1923-1973».

Η ιστορία των αποκαλυπτικών αρχείων για μια εποχή της ιστορίας με την οποία δεν έχουμε ακόμη συμφιλιωθεί είναι, αληθινά, περιπετειώδης αλλά η έρευνα που έχει γίνει είναι σπουδαία και συνεχίζει να παράγει αποτελέσματα.