Ο εθνικισμός του Μπαρρές, {LF}ο Δραγούμης και η Ελλάδα

Για όσους ασχολούμαστε με τον ελληνικό 19ο αιώνα το βιβλίο του Παρασκευά Ματάλα «Εθνος και Ορθοδοξία – Οι περιπέτειες μιας σχέσης» είναι ένα έργο-σταθμός για την περίοδο αφού μελετά εξονυχιστικά τη διείσδυση των εθνικισμών στην περιοχή των Βαλκανίων όπως τους καταλαβαίνουμε σήμερα. Επιπλέον η θεωρία του για τη μετατροπή της θρησκευτικής κοινότητας σε εθνική είναι μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες θεωρήσεις πάνω στην εθνική συγκρότηση του Ελληνισμού. Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Κοσμοπολίτες εθνικιστές» (ΠΕΚ) ο επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης ασχολείται με τον Μωρίς Μπαρρές, τον οποίο θεωρεί, όπως τονίζει, πατέρα του «εθνικισμού των εθνικιστών». Της εξιδανικευμένης, δηλαδή, επιστροφής στην προνεωτερική εποχή, της αντίστασης στη νεωτερικότητα, των ιδεών τελικά που θα τροφοδοτούσαν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Μπαρρές θεωρεί τον εθνικισμό ως αποδοχή ενός ντετερμινισμού που τροφοδοτείται από τη γη και τους προγόνους, δηλαδή τη γεωγραφία και την Ιστορία. Σε αυτή τη βάση καταφέρεται εναντίον διανοουμένων όπως ο Εμίλ Ζολά ή και ο Γιάννης Ψυχάρης. Θεωρεί όμως παράλληλα ότι η Γαλλική Επανάσταση έχει σημαδέψει ανεξίτηλα την Ιστορία, άρα δεν στρέφεται συλλήβδην κατά των ρεπουμπλικανικών ιδεών. Ο δικός του είναι ένας εθνικισμός που συνδέεται με το ρίζωμα στη γη (enracinement) και συνδέεται με τους ζώντες αλλά και τους νεκρούς, ένας εθνικισμός που δίνει βάρος στην τοπικότητα έναντι της οικουμενικότητας και στην τοπική αυτοδιαχείριση έναντι του συγκεντρωτικού κράτους.

Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι ο Μπαρρές κατάγεται από τη Λωρραίνη, η οποία μαζί με την Αλσατία βρέθηκαν σε έντονη αμφισβήτηση, καθώς μέχρι να ενσωματωθούν στη Γαλλία αποτέλεσαν πεδίο ανάπτυξης έντονων εθνικών πειραματισμών.

Ο Ιων Δραγούμης

Ο Μπαρρές όμως δεν είναι γαλλικό αλλά διεθνές φαινόμενο, αποκτά μαθητές σε όλη την Ευρώπη, ενώ έχει και έναν εξέχοντα Ελληνα: τον Ιωνα Δραγούμη. Η μελέτη και η διάχυση του μπαρρεσικού εθνικισμού μέσω του Δραγούμη στον ελλαδικό χώρο και η προσαρμογή του σε αυτόν με κύριο άξονα τη διεκδίκηση της Μακεδονίας αλλά και την παραγωγή ενός νέου εθνικού ιδανικού είναι ένα ξεχωριστά ενδιαφέρον κεφάλαιο του βιβλίου.

Ομως το κύριο θέμα, που του δίνει και μια ευρύτερη διάσταση ξεφεύγοντας από τα όρια του ελληνικού ενδιαφέροντος, είναι ακριβώς η διεθνής διάσταση του μπαρρεσικού εθνικισμού. Αν και «προβάλλει και εξυμνεί τις βαθιές ιδιαιτερότητες των εθνών, δεν παύει όμως στην ουσία να είναι ένα υπερεθνικό φαινόμενο: γέννημα όχι μόνο, αφηρημένα, ενός κόσμου που “παγκοσμιοποιείται” αλλά και πιο συγκεκριμένα κοινωνικών ομάδων, δικτύων, ανθρώπων που διαπερνούν τα σύνορα». Εθνικιστές αλλά και παράλληλα κοσμοπολίτες, οι μαθητές του Μπαρρές είναι πολύγλωσσοι, πολυταξιδεμένοι, «ξεριζωμένοι» που αναζητούν τις ρίζες.

Το βιβλίο του Ματάλα είναι ένα μοντέρνο, πυκνό, ιδιαίτερα αναλυτικό βιβλίο πάνω στο φαινόμενο του εθνικισμού σε ευρωπαϊκή αλλά και παγκόσμια κλίμακα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού μέσα από ανθρώπους και τάξεις που αν και φαινομενικά είχαν καταργήσει τα σύνορα ήταν αυτοί που τα θεμελίωσαν.