Το προπατορικό αμάρτημα

Στη δεκαετία του ’80 η Ελλάδα είχε μόλις αρχίσει να γίνεται ξαφνικά «πλούσια». Εβρεχε λεφτά, συντάξεις, προνόμια και, κυρίως, κρατικοδίαιτους «επιχειρηματίες». Ολα αυτά με τα δανεικά (και εν πολλοίς αγύριστα) από τα νεοπαγή τότε πολυπληθή ευρωπαϊκά προγράμματα (ανεξέλεγκτα τότε). Οπου κοινοτάρχης και κόμβος, όπου «ιδέα» και «πακέτο», όπου απατεώνας και «πρότζεκτ”» Εν ριπή οφθαλμού κατασκευάζονταν «ανάγκες» για να ρέει το χρήμα που έπεφτε, ξαφνικά, βροχή. Διαμορφώνοντας σε χρόνο μηδέν νέα αντίληψη: όλα μπορούν να γίνουν. Και κυρίως να γίνουν τζάμπα. Και με μέγα κέρδος για τους ενδιαφερόμενους. Και χωρίς πολλές σκοτούρες. Με δυο λέξεις: πήραμε την κάτω βόλτα. Γιατί άμα μάθει μια κοινωνία έτσι, πώς γίνεται μετά να ξεμάθει;

Οχι μόνο δεν ξέμαθε, αλλά, αντίθετα, η λογική αυτή που ξεκίνησε από τον Ανδρέα Παπανδρέου και την «Αλλαγή» σύντομα διαπότισε το σύνολο του πολιτικού συστήματος – και ήταν λογικό: όλοι είδαν ότι ήταν συνταγή «επιτυχίας» – έχτιζε κόσμους. Τι άλλο θα έκαναν από να την αντέγραφαν; Ετσι, η Ελλάδα βρέθηκε σταδιακά στη δαγκάνα μιας ιστορικής ειρωνείας και μιας βαθιάς αντίφασης που εν συνεχεία την πλήρωσε πολύ ακριβά: έγινε κομμάτι της ενωμένης Ευρώπης για να ισχυροποιηθεί και κατέληξε πτωχευμένη και με δημόσιο χρέος που θα ήταν πολύ για χώρα τετραπλάσια από την ίδια. Η έννοια της δημοσιονομικής πειθαρχίας εξαφανίστηκε – σαν να μην υπήρχαν ούτε δημοσιονομικά ούτε, πολύ περισσότερο, πειθαρχία. Παράλληλα, ένας νέος κόσμος αναδύθηκε στον κομματικό ιστό: οι άνθρωποι που θα «λειτουργούσαν» μια τέτοια λογική με το δικό της «ήθος». Και όλα αυτά εξαπλώθηκαν παντού. Ουσιαστικά, η λογική της εξουσίας απλά ιδιωτικοποιήθηκε – ή, ορθότερα, ιδιοποιήθηκε. Αυτό έγινε το νέο δόγμα. Και αυτό αναπαράχθηκε παντού, ιδίως στα κόμματα, που τα κατέκλυσε και το δόγμα και οι άνθρωποι που το ασπάζονταν… Είναι μια βαθιά ειρωνεία: όλα αυτά από τον άνθρωπο που σήκωσε τη σημαία κατά των… ιδιωτικοποιήσεων και θέριεψε το κόμμα/κράτος – που έπεσε, τελικά, να μας πλακώσει όλους και μαζί και την Ελλάδα. Οχι μόνον ως ΠΑΣΟΚ – αλλά ως νέος τρόπος αντίληψης του κόσμου. Που σε αυτόν όλα, σχεδόν, επιτρέπονται: να σε πιάνουν με τα κλεμμένα στο χέρι και να λες δεν είναι δικά μου, είναι για το κόμμα… Και να είσαι μια χαρά μετά. Και εσύ και το κόμμα. Ολοι. Πριν η Ελλάδα δεν ήταν έτσι. Ο Καραμανλής παρέδωσε μια χώρα που μπορεί να μην είχε τις εντυπωσιακές επιδόσεις της δικής του προηγούμενης οκταετίας, αλλά σε κάθε περίπτωση ανέπνεε: ήταν μια χώρα που η θηλιά του ελλείμματος και του δημόσιου χρέους δεν της έσφιγγαν τον λαιμό – έτσι άλλωστε κατάφερε και μπήκε στην ΕΟΚ. Αλλιώς θα ήταν αδύνατον. Ομως, ο Καραμανλής έφυγε. Το ’80 έγινε πρόεδρος και το ’81 ήρθε ο Ανδρέας. Ο Καραμανλής παρέδωσε μια οικονομία σε γενικές γραμμές υγιή. Μέσα σε τρία με τέσσερα χρόνια αυτή δεν υπήρχε πια. Ηταν όμως τέτοια η εθνική ευεξία για το επίτευγμα της «πλήρους και ισότιμης» ένταξης, όπως συνεχώς τότε αναφερόταν, ώστε η ανακούφιση που είχε φέρει δεν άφηνε περιθώρια να ενδιαφερθεί κανείς και για τίποτε άλλο. Αποτέλεσμα; Η «Αλλαγή» βρήκε έτοιμο έναν μηχανισμό που γεννούσε χρήμα και τον έβαλε σε λειτουργία. Μηχανισμό που δεν θα τον έβρισκε φυσικά όταν ήρθε, αν η πολιτική «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ» είχε περάσει. Αυτό όμως ήταν πια παρελθόν: το μέλλον ήταν το σεντούκι με τα λεφτά. Και αυτό δεν μπορεί να υπηρετηθεί στην πληθώρα των διαστάσεών του από δυναμικό που έχει αξίες «παλαιού τύπου». Χρειάζονταν νέες ευελιξίες και λογικές. Οσοι δεν ήταν πρόθυμοι να τις ασπαστούν σταδιακά εξοβελίστηκαν. Και, φυσικά, δεν αναπαράχθηκαν, σε αντίθεση με το νέο είδος που φύτρωνε (και ακόμα φυτρώνει ακόμα) παντού.

Δεν ήταν λοιπόν μόνον ταμειακό και δημοσιονομικό το κακό. Ετσι ξεκίνησε, μέχρι που έγινε υπαρξιακό. Και υπό αυτή την έννοια μπορεί κανείς να πει ότι το προπατορικό αμάρτημα της σημερινής Ελλάδας βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο σημείο που όσο δεν υπήρχε ο πακτωλός είχαμε σε γενικές γραμμές υγιή οικονομία και από την ώρα που «έβρεξε», αντί να λειτουργήσει ενισχυτικά, λειτούργησε αποσαρθρωτικά. Η κομβική στιγμή είναι ότι ενώ ο Καραμανλής έφερε τα λεφτά, δεν τα διαχειρίστηκε ποτέ. Και ότι μετά δεν βρέθηκε κάποιος με αντίστοιχη λογική να το κάνει. Το ακριβώς αντίθετο συνέβη. Και επειδή αυτό υποσχόταν γλυκιά, εύκολη εξουσία, έγινε στο τέλος συνήθεια όλων…