Είμαστε, στ’ αλήθεια, 100% βέβαιοι;

Γεννήθηκε το 1936 στο Φράιμπουργκ της Ελβετίας, μυήθηκε στα μυστικά της φωτογραφίας στη Λωζάννη, τη δεκαετία του 1960 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, αρχικά ασχολούνταν με τη μόδα και τη διαφήμιση και ένα βράδυ του 1966, πήγε σε ένα «tablao» της Rive Gauche ιδιαίτερα δημοφιλές στον Πάμπλο Πικάσο και άλλους Ισπανούς που ζούσαν στη γαλλική πρωτεύουσα, το Le Catalan, και εκεί μαγεύτηκε οριστικά και αμετάκλητα από το φλαμένκο – ιδιαίτερα, την εποχή εκείνη, από τους χορευτές Μανόλο Μαρίν και Νιέβες λα Πιμιέντα. «Με μάγεψε η δύναμη, το θράσος, η ξεδιάντροπη εκφραστικότητα αυτών των καλλιτεχνών, ο τρόπος με τον οποίο βάζουν πάνω στο τραπέζι το τραγικό, τον πόνο, τα βάσανα, αλλά και αυτήν τη χαρούμενη, ρυθμική, αισθησιακή ζωτικότητα», θα δήλωνε χρόνια αργότερα, με αφορμή μια αναδρομική του έκθεση φωτογραφίας, ο Ρενέ Ρομπέρ.

Η απομάγευση δεν ήρθε ποτέ για κάποιον όπως εκείνος, «εξοπλισμένο με μία παιδεία που δεν δείχνει καθόλου τα συναισθήματά της δημοσίως». Το πάθος έμελλε να είναι ισόβιο, ο Ρενέ Ρομπέρ αφιερώθηκε στο φλαμένκο, φωτογραφίζοντας στον ρου των χρόνων περισσότερους από 300 τραγουδιστές, κιθαρίστες και χορευτές, τον Καμαρόν, τους Λόλε και Μανουέλ, τον Ενρίκε Μορέντε, τον Πάκο ντε Λουθία, συνήθως στο Παρίσι, αρκετές φορές και στην Ανδαλουσία, πάντα εν ώρα δράσης, «γιατί δεν ποζάρουν εκείνη την ώρα αλλά ζουν την τέχνη τους», πάντα σε ασπρόμαυρο, «γιατί στο ασπρόμαυρο, υπάρχει μία τραγική πλευρά που μοιάζει πιο ταιριαστή με το φλαμένκο». «Αυτός ο μικροκαμωμένος και διακριτικός άνδρας ήταν πάντα μαζί με τους καλλιτέχνες, ήταν φίλος τους», θυμάται ο δημοσιογράφος Μισέλ Μομποντέ, που τον γνώρισε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και ανέπτυξε μαζί του στενή φιλία, παρά τη διαφορά ηλικίας τους. «Ήταν ένας λιγομίλητος άνθρωπος. Όπως πολλοί φωτογράφοι, δεν συμπαθούσε τα πολλά λόγια. Φορούσε πάντα καπέλο. Για χρόνια, είχε πάντα ένα τσιγάρο στο στόμα, μετά το έκοψε. Ήταν πολύ κομψός, μια κομψότητα ηθική και σωματική ταυτόχρονα. Όταν τον έβλεπες, αναρωτιόσουν: ‘Ποιος είναι αυτός; Είναι κάποιος σημαντικός;’».

Με τέτοιο πάθος, δύσκολα θα μπορούσε να λείψει η καταξίωση, οι εκθέσεις, τα λευκώματα -από το 2017, το έργο του Ρενέ Ρομπέρ έχει κατατεθεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Αλλά εκείνος δεν έπαψε να φωτογραφίζει, πιο πρόσφατα είχε στρέψει το βλέμμα του στους σταρ της νεότερης γενιάς του φλαμένκο. Στις 4 Μαρτίου, θα έκλεινε τα 86 του χρόνια. Δεν πρόλαβε.

Το βράδυ της 19ης Ιανουαρίου, λίγο μετά τις 9, ο Ρενέ Ρομπέρ είχε βγει για τον καθιερωμένο του περίπατο στη γειτονιά του, κοντά στην Place de la République, σε μία κεντρική περιοχή του Παρισιού που σφύζει πάντα από κόσμο. Γλίστρησε; Ζαλίστηκε; Αγνωστο γιατί, κάποια στιγμή σωριάστηκε στο πεζοδρόμιο, μπροστά στον αριθμό 89 της Rue de Turbigo, ανάμεσα σε μια κάβα και ένα κατάστημα οπτικών. Και εκεί παρέμεινε, «αόρατος» στους περιοίκους και τους περαστικούς, που θεώρησαν ενδεχομένως πως ήταν ένας από τους πολλούς αστέγους της περιοχής, που υπέκυψαν πιθανότατα στο διαβόητο πια σύνδρομο Genovese: «Εγώ δεν έχω χρόνο να ασχοληθώ, ας το κάνουν οι επόμενοι, μπορεί να είχαν λόγο οι προηγούμενοι που δεν ασχολήθηκαν».

Ενας 85χρονος πεσμένος καταγής, όλη νύχτα, μέχρι τις 6 το πρωί της επομένης: τότε μόνο ειδοποίησε κάποιος την Πυροσβεστική του Παρισιού – κι αυτός ο κάποιος ήταν ένας άστεγος. Το ασθενοφόρο μετέφερε τον Ρενέ Ρομπέρ στο νοσοκομείο Cochin, αλλά ήταν πια αργά, οι γιατροί δεν κατάφεραν να τον επαναφέρουν. Είχε υποστεί «ακραία υποθερμία». Με άλλα λόγια, πέθανε από το κρύο. Ή, κατά τον Μισέλ Μπομποντέ, που φρόντισε μέσω του franceinfo να μάθουν όλοι οι Γάλλοι, και στη συνέχεια όλος ο κόσμος, τις συνθήκες θανάτου του, από την αδιαφορία των γύρω του.

Τον επίλογο, ας τον αφήσουμε ολόκληρο στον γάλλο δημοσιογράφο: «Θα ήταν τόσο εύκολο να πούμε “Οι άνθρωποι είναι μια ομάδα από καθοίκια”. Πριν αρχίσω τα κηρύγματα και τις κατηγορίες, ωστόσο, πρέπει να απαντήσω σε ένα ερώτημα που με κάνει να νιώθω άβολα: Είμαι 100% βέβαιος πως αν βρισκόμουν αντιμέτωπος με την ίδια σκηνή, έναν άνθρωπο στο έδαφος, θα είχα σταματήσει; Δεν θα παρέκαμπτα ποτέ έναν άστεγο σωριασμένο μπροστά σε μία πόρτα; Το να μην είμαι 100% βέβαιος είναι ένας πόνος που με στοιχειώνει». Από το πρώτο εκείνο άρθρο του στο franceinfo, στις 24 Ιανουαρίου, ο Μισέλ Μπομποντέ έχει δώσει συνεντεύξεις σε πολλές χώρες μιλώντας για τον θάνατο του φίλου του, και εκείνη τη φράση που του είπε, όταν τον εντόπισε, ο άστεγος που ειδοποίησε τελικά τις Αρχές το επόμενο πρωί: «Ξέρετε, ο θάνατος μέσα στον δρόμο, στον δικό μας κόσμο, συμβαίνει καθημερινά». Υπολογίζεται άλλωστε πως τουλάχιστον 600 άστεγοι πεθαίνουν κάθε χρόνο στους δρόμους της Γαλλίας. «Δεν είχα υπολογίσει τον θόρυβο που θα ξεσηκωνόταν», ομολογεί ο δημοσιογράφος. «Αν συγκλονίστηκε τόσο η κοινή γνώμη, αν υπήρξε τέτοια αντίδραση, είναι γιατί όλοι το έχουν ήδη κάνει. Βρισκόμαστε μπροστά σε έναν καθρέφτη αρκετά αποκρουστικό: Πώς γίναμε αυτοί οι άνθρωποι που αποστρέφουν το κεφάλι;».