Η κραυγή μιας γυναίκας στην «Κίτρινη ταπετσαρία»

Είναι ένα αφήγημα 36 σελίδων στο μικρό σχήμα τσέπης, αλλά μεταφέρει μεγάλο ιστορικό φορτίο. Η «Κίτρινη ταπετσαρία» της Σαρλότ Πέρκινς Γκίλμαν εκδόθηκε πρόσφατα από το «Ερμα», σε μετάφραση Δήμητρας Σταυρίδου – κι αυτό υπενθυμίζει την αθόρυβη εργασία που κάνουν οι «μικροί» του χώρου (χωρίς πάντως οι εκλεκτικοί τίτλοι να αποτελούν ζήτημα μεγέθους, καθώς και μεγάλοι εκδοτικοί εκπλήσσουν με διαφορετικές αφορμές). «Αυτή η μικρή ιστορία μάς αφηγείται την περιπέτεια μιας γυναίκας που έρχεται αντιμέτωπη με τους ψυχικούς της δαίμονες» σημειώνει στην εισαγωγή ο εκδότης Νίκος Κατσιαούνης. Η αφηγήτρια μεταφέρει σε πρώτο πρόσωπο την κάθοδο προς τη νύχτα της ψυχικής κατάρρευσης, όταν πρόσωπα, σκιές του σπιτιού, η ταπετσαρία του τίτλου την πνίγουν. Ο σύζυγός της είναι γιατρός, αλλά το μόνο που έχει να προτείνει είναι «φωσφορικά ή φωσφορώδη, όπως κι αν τα λένε αυτά», αέρα και άσκηση. Αντιθέτως, απαγορεύεται η εργασία, την οποία όμως επιθυμεί διακαώς η αφηγήτρια διαβλέποντας εκεί ένα παράθυρο απ’ όπου θα μπορούσε να αποδράσει. Της απομένει το γράψιμο – και εδώ η Γκίλμαν δείχνει μία δεξιότητα στην πρώιμη αναπαράσταση της αφηγηματικής, αλλά και συγγραφικής φωνής: «Ο Τζον είναι γιατρός και ίσως – (αυτό, φυσικά, δεν θα το έλεγα σε ζωντανό πλάσμα, αλλά τούτο εδώ είναι ένα άψυχο χαρτί, γεγονός που με ανακουφίζει) – ίσως αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο δεν γίνομαι γρηγορότερα καλά».

Η Γκίλμαν γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει κλονισμός μιας επίπλαστης ασφάλειας. Γεννημένη το 1860 στο Χάρτφορντ του Κονέκτικατ θα δει τον πατέρα της, Φρέντερικ Μπίτσερ Πέρκινς, συγγραφέα και κριτικό τέχνης, να εγκαταλείπει την ίδια, τον αδελφό και τη μητέρα της. Εχοντας να αντιμετωπίσει τον αυταρχισμό της τελευταίας η Σαρλότ καταφεύγει τακτικά στα φιλοσοφικά βιβλία και την Ιστορία, ενώ το 1878 παρακολουθεί μαθήματα στην καλλιτεχνική σχολή Rhode Island School of Design (με την οικονομική βοήθεια του απόντος πατέρα της). Παντρεύεται τον ζωγράφο Τσαρλς Γουόλτερ Στέτσον, με τον οποίο αποκτούν την Κάθριν (θα ακολουθήσει ισχυρή επιλόχεια κατάθλιψη), συνάπτει σχέση με την Αντελίν Κναπ και τελικά ξαναπαντρεύεται, αυτή τη φορά τον εξάδελφό της Τζορτζ Αουτον Γκίλμαν, με τον οποίο ζουν στη Νέα Υόρκη. Ηδη από το 1932 η ίδια γνωρίζει ότι έχει καρκίνο του μαστού και στις 7 Αυγούστου 1935 δίνει τέλος στη ζωή της.

ΑΦΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ. Αρνούμενη να συμβιβαστεί με την εποχή της, εποχή καταναγκασμών και διακρίσεων, αφιερώνει τμήμα της δουλειάς της στο γυναικείο ζήτημα. Το 1898 κυκλοφορεί η μελέτη της «Women and economics», η ίδια δίνει πολλές διαλέξεις, εκδίδει το περιοδικό «The forerunner» (1909 – 1916). Ειδικά η «Κίτρινη ταπετσαρία» θεωρείται από το κίνημα του φεμινισμού ένα από τα πρώτα του λογοτεχνικά μανιφέστα – την ίδια στιγμή που και οι λάτρεις της γοτθικής λογοτεχνίας το διεκδικούν ως δικό τους αριστουργηματικό δείγμα. Μετά τον θάνατό της, πάντως, η Γκίλμαν ξεχάστηκε και, όπως επισημαίνεται στην εισαγωγή, «δεν είναι λίγοι αυτοί που πιστεύουν πως ένας από τους λόγους… είναι η ερωτοτροπία της με τις θεωρίες της ευγονικής, πιστεύοντας πως θα μπορούσε να συμβάλει στη δημιουργία ενός καλύτερου και δικαιότερου κόσμου».

Με την ευκαιρία, και επειδή στο σημείωμα της μεταφράστριας γίνεται μία φευγαλέα αναφορά στο κίνημα #MeToo, δεν χρειάζεται να ταυτίζουμε κάθε φορά παρόμοιους τίτλους με το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τις νέες διεκδικήσεις κινημάτων. Οπως επισημαίνει σωστά η Δήμητρα Σταυρίδου: «Το κείμενο, πέρα από τις γοτθικές και φεμινιστικές αναγνώσεις, παραμένει μια δυνατή ιστορία για τα δεσμά, την ψυχή και τη λύτρωση – θέματα που αφορούν τον καθένα μας».