Η δημοφιλία του αρχηγού δεν είναι πανάκεια

Θεωρείται ένας από τους δείκτες που διαβάζονται περισσότερο από τους επικοινωνιολόγους, ειδικά στις περιόδους που «μυρίζουν» εκλογές: η δημοφιλία του εκάστοτε πολιτικού αρχηγού λέει πολλά για τον ίδιο τον πολιτικό, αλλά και για το κόμμα του. Στην Ελλάδα συχνά τα πρόσωπα είχαν μεγαλύτερο αντίκτυπο από έναν πολιτικό φορέα – η «εποχή των ηγετών» σφραγίστηκε από πρόσωπα που έπαιρναν στην πλάτη τους τους κομματικούς σχηματισμούς, όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Πλέον τα πράγματα δεν είναι τα ίδια, καθώς η δημοφιλία ενός αρχηγού δεν είναι το μοναδικό συστατικό για την επιτυχία του κόμματος του οποίου ηγείται.

Τι μαθαίνουμε πραγματικά από τους δείκτες δημοφιλίας; Στην πραγματικότητα, πως αυτοί είναι συγκυριακοί, ανάλογοι του κόμματος που αφορούν και της χρονικής στιγμής που διεξάγεται η έρευνα. Μετά τη Μεταπολίτευση και όσο οι δημοσκοπήσεις γίνονταν αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτικής επικοινωνίας, οι δείκτες δημοφιλίας έγιναν τρόπος εξαγωγής συγκεκριμένων συμπερασμάτων. Τον Μάιο του 1999, ο Κώστας Σημίτης ερχόταν τέταρτος σε δημοτικότητα: τον κέρδιζε ο μεγάλος του αντίπαλος, Κώστας Καραμανλής, αλλά και δύο αρχηγοί μικρών κομμάτων που σάρωναν σε συμπάθεια: 40,3% έδειχνε ο δείκτης της MRB για τον Νίκο Κωνσταντόπουλο του ΣΥΝ και 42,2% για τον Δημήτρη Τσοβόλα του ΔΗΚΚΙ. Τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου, τέσσερις μήνες πριν από τις πιο ανατρεπτικές εκλογές που έχουν γίνει ποτέ, τα πράγματα είχαν πάρει τον δρόμο τους – ο Σημίτης άγγιξε τα ποσοστά του Καραμανλή, του Κωνσταντόπουλου και του Τσοβόλα (που στο μεταξύ είχαν πέσει), ανοίγοντας τον δρόμο για τη δεύτερη τετραετία ΠΑΣΟΚ. Οι αναλυτές της εποχής είπαν πως, τελικά, οι πολίτες στην αλλαγή της χιλιετίας ψήφισαν για πρωθυπουργό. Ο ΣΥΝ περίμενε μέχρι το πρωί να μάθει αν μπαίνει στη Βουλή, φτάνοντας μόλις στο 3,2%, ενώ το ΔΗΚΚΙ ήξερε από νωρίς πως δεν έχει ελπίδες.

Αρκετά χρόνια μετά, τον Φεβρουάριο του 2008, μια δημοσκόπηση της MRB που βγήκε στη δημοσιότητα τρεις μέρες μετά την εκλογή του Αλέξη Τσίπρα στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ έδειχνε πως ο νεαρός τότε ηγέτης κέρδιζε τις θετικές γνώμες σε ποσοστό 50%, τη στιγμή που η δημοτικότητα του Καραμανλή βρισκόταν στο 45,1% και του Γιώργου Παπανδρέου στο 32,9%. Εναν μήνα πριν από τις εκλογές του 2009, τα δεδομένα είχαν αλλάξει: ο Παπανδρέου, αδιαφιλονίκητο φαβορί, είχε φτάσει στο 41,6%, ο Καραμανλής είχε πέσει στο 39,4% και ο Τσίπρας στο 22,2%. Το μοτίβο συνεχίστηκε απτόητο και την περίοδο της κρίσης: τον Μάιο του 2012, ανάμεσα στις δύο εκλογές, ο Φώτης Κουβέλης σκόραρε 38,5% σε δημοτικότητα, με τον Τσίπρα (33,3%), τον Αντώνη Σαμαρά (24,6%) και τον Ευάγγελο Βενιζέλο (22,7%) να τον ακολουθούν. Το ποσοστό του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ αντανακλούσε την άνοδο του κόμματός του που έγινε αξιωματική αντιπολίτευση, με ποσοστό λίγο μεγαλύτερο από τη δημοφιλία του αρχηγού της η ΝΔ αναδείχτηκε πρώτο κόμμα, ενώ η ΔΗΜΑΡ έμεινε στο 6%. Σεπτέμβριος του 2014: Αντώνης Σαμαράς, Αλέξης Τσίπρας, Σταύρος Θεοδωράκης και Φώτης Κουβέλης είχαν ελάχιστη διαφορά μεταξύ τους στον δείκτη δημοφιλίας, όμως το αποτέλεσμα των εκλογών είχε ξεκάθαρο νικητή και αντικατέστησε κοινοβουλευτικά τη ΔΗΜΑΡ (χωρίς τον Κουβέλη πια) με το Ποτάμι. Tον Ιανουάριο του 2016, μετά την εκλογή του Κυριάκου Μητσοτάκη στην ηγεσία της, η ΝΔ έβλεπε για πρώτη φορά ποσοστά δημοφιλίας που άγγιζαν το 55% (Public Issue), ενώ μόλις πριν από λίγες μέρες η Metron Analysis στο Mega έδειξε ποσοστό 54% για τον νεοεκλεγέντα στην ηγεσία του ΚΙΝΑΛ Νίκο Ανδρουλάκη – ο Μητσοτάκης βρίσκεται στο 46%, πάνω από το ποσοστό του κόμματός του, και ο Αλέξης Τσίπρας στο 31%, ακριβώς όσο το ποσοστό του ΣΥΡΙΖΑ το 2019 και αρκετά παραπάνω από όσο δείχνουν οι δημοσκοπήσεις για την αξιωματική αντιπολίτευση.

Εγγύηση επιβίωσης. Για τα μικρά κόμματα, η δημοφιλία σε επίπεδο ηγεσίας προσφέρει μια εγγύηση επιβίωσης – συνήθως, ένας αρχηγός κόμματος που διεκδικεί την πρωθυπουργία δεν γίνεται αποδέκτης της πόλωσης, κερδίζοντας συμπάθειες από όλες τις πλευρές. Ενα από τα πιο παλιά μεταπολιτευτικά παραδείγματα είναι ο Λεωνίδας Κύρκος, που ως ηγέτης του ΚΚΕ εσ. ήταν ιδιαίτερα αγαπητός, αλλά ποτέ η πρώτη επιλογή όταν ερχόταν η ώρα της κάλπης. Για ένα μεγάλο κόμμα που διεκδικεί την εξουσία, από την άλλη, η δημοφιλία του αρχηγού είναι είτε επιστέγασμα της πορείας του κόμματος (βγαίνει, δηλαδή, εξ αντανακλάσεως από τη δυναμική που έχει αποκτήσει) είτε είναι αυτή που οδηγεί το κόμμα – ίσως το καλύτερο παράδειγμα είναι η πορεία του Αλέξη Τσίπρα, που πήρε τον ΣΥΡΙΖΑ στο 6% και ύστερα από μια δύσκολη αρχή στις εκλογές του 2009 πάτησε στην προσωπική του δημοφιλία για να τραβήξει το κόμμα στην πολιτική επιφάνεια και να αναδειχθεί πρωθυπουργός. Γι’ αυτό ακόμα, και παρότι έχασε, ο Τσίπρας δεν αμφισβητήθηκε από κανέναν μέσα στον ΣΥΡΙΖΑ, καθώς ακόμα και σήμερα η εσωκομματική αντιπολίτευση δεν έχει καταφέρει να βρει κάποιον που θα μπορούσε να τον αντικαταστήσει. Ενα ακόμα παράδειγμα αρχηγού που «κουβαλάει» το κόμμα του είναι η εκλογή του Κυριάκου Μητσοτάκη. Ο Μητσοτάκης ανέλαβε τη ΝΔ έπειτα από επεισοδιακές εσωκομματικές εκλογές, με το κόμμα να έχει χάσει δύο εκλογικές αναμετρήσεις και ένα δημοψήφισμα στο οποίο είχε στηρίξει το Ναι. Κέρδισε με τη στήριξη μη παραδοσιακών ψηφοφόρων της ΝΔ, οι οποίοι τον ψήφισαν και στις εκλογές του 2019. Θεωρείται δυνατό χαρτί γιατί για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εκλογή του ο Μητσοτάκης «έπαιρνε πάνω του» τις σωστές αποφάσεις της κυβέρνησης, με τους περισσότερους να αποδίδουν τα λάθη στην υπουργική ομάδα ή στο κόμμα και όχι στον ίδιο.

Η δημοφιλία καταφέρνει να προκαλεί συζητήσεις και να «σπρώχνει» κινήσεις και επιλογές. Ενίοτε γεννά και αλαζονεία – η οποία στο τέλος περισσότερο βλάπτει παρά ευνοεί τον εκάστοτε πολιτικό αρχηγό, που «καίγεται» στην αυτοπροβολή του.