Τελικά {LF}είναι καλός {LF}ο διάλογος {LF}της Δύσης {LF}με τη Μόσχα;

Είναι τόσο μεγάλο το διακύβευμα που αφορά τη μελλοντική αρχιτεκτονική δομή ασφαλείας της Ευρώπης, καθώς και τόσο άμεσος ο κίνδυνος ενός πολέμου στην Ουκρανία, ώστε οι τρεις διαδοχικές συναντήσεις που πραγματοποιήθηκαν αυτή την εβδομάδα ανάμεσα στη Ρωσία και τη Δύση προκαλούν συγκρίσεις με κάποιες ανάλογες σημαντικές στιγμές του παρελθόντος – από τη Γιάλτα το 1945 μέχρι το Παρίσι το 1960 και το Ρέικιαβικ το 1986.

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, με την αίσθηση που έχει για την ιδιαίτερη θέση του στη ρωσική ιστορία, πιθανότατα θα απολάμβανε αυτές τις συγκρίσεις. Ορισμένοι τις θεωρούν λάθος. Ο Τζο Μπάιντεν, ωστόσο, έχει σαφώς υιοθετήσει την άποψη ότι στον καμβά της αυτοπειθαρχίας και ενότητας των συμμάχων, ο κίνδυνος να εκληφθεί αυτή η στάση ως ανταμοιβή του Πούτιν είναι υποδεέστερος της ανάγκης διαλόγου και διπλωματικής προσέγγισης.

Στις συναντήσεις αυτές, η Ρωσία απαίτησε μια απάντηση στους τρεις όρους που έθεσε τον περασμένο μήνα, με τη μορφή νέων συνθηκών: Απόσυρση των πυρηνικών όπλων των ΗΠΑ από την Ευρώπη, απομάκρυνση των νατοϊκών δυνάμεων που βρίσκονται εγγύς των ρωσικών συνόρων και τη νομικά κατοχυρωμένη αποκήρυξη, εκ μέρους του ΝΑΤΟ, της ένταξης σε αυτό Ουκρανίας και Γεωργίας, ως τμήμα μιας γενικότερης δέσμευσης για μη περαιτέρω διεύρυνσή του.

Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, πρόκειται για σταθερές απαιτήσεις της ρωσικής πολιτικής ελίτ τα τελευταία 20 χρόνια. Οι θέσεις του Πούτιν παραπέμπουν ευθέως στην πρόταση που είχε καταθέσει το 2009 ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, η οποία σε μεγάλο βαθμό αγνοήθηκε. Αυτή τη φορά, όμως, παρουσιάζονται με πιο επιτακτικό τρόπο. Οπως, μάλιστα, φοβούνται ορισμένοι Δυτικοί, είναι έτσι διαμορφωμένες ώστε να απορριφθούν.

Η αλήθεια είναι πως το ψωμί και το βούτυρο της διπλωματίας έχει να κάνει με την εκτίμηση πότε πρέπει να «συνδιαλέγεσαι» με έναν ανταγωνιστή, είτε δημοσίως είτε από την πίσω πόρτα και πότε πρέπει να μένεις σταθερός και να περιμένεις.

Ο αμερικανός διπλωμάτης του Ψυχρού Πολέμου, Τζορτζ Κέναν, βασίστηκε στην αποδοχή ότι «η Μόσχα αποτελεί μια ειδική περίπτωση». Για εκείνον, η ασφάλεια είχε να κάνει «μόνο με μια υπομονετική αλλά θανάσιμη πάλη για την πλήρη καταστροφή της αντίπαλης δύναμης και ποτέ με σύμφωνα και συμβιβασμούς μαζί της».

Ο Χένρι Κίσινγκερ πρόβαλε, κάποια περίοδο, το επιχείρημα πως το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ήταν στελεχωμένο με αφελείς, οι οποίοι πίστευαν πως ένα καλά δομημένο επιχείρημα θα έπειθε τη Ρωσία – η οποία, όπως έλεγε, βασιζόταν στον εντοπισμό των αδυναμιών, «κλωτσώντας όλες τις πόρτες για να φανεί ποια θα έπεφτε».

Ο δε Αλεξάντερ Κάντογκαν, μόνιμος υπουργός Εξωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου εν καιρώ πολέμου, υποστήριζε κάτι ανάλογο στα απομνημονεύματά του, κάνοντας λόγο για ασυμμετρίες στον διάλογο με τη Ρωσία. «Ολα ευνοούν τον κακό» έγραφε.

Αντιθέτως, το ένστικτο των περισσότερων πολιτικών τους οδηγεί συχνά στον διάλογο ή στην αναζήτηση μιας επανεκκίνησης ή στο να εμπιστεύονται την προσωπική τους γοητεία. Ο Τσόρτσιλ είχε πει κάποτε ότι όλα τα προβλήματα του κόσμου θα μπορούσαν να λυθούν εάν μπορούσε να συναντά τον Ιωσήφ Στάλιν μία φορά την εβδομάδα. Ο Τζον Κένεντι υποστήριζε ότι ήταν προτιμότερη μια «συνάντηση στο πλαίσιο μιας διάσκεψης παρά στο χείλος του γκρεμού», κάτι που οι ΗΠΑ επιχείρησαν πιο συχνά μετά το σοκ της Κρίσης των Πυραύλων στην Κούβα. Και στη σύνοδο του Ρέικιαβικ, το 1986, μια προσωπική επαφή ανάμεσα στον Ρόναλντ Ρέιγκαν και τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ τους έφερε στα πρόθυρα της εγκατάλειψης των πυρηνικών όπλων – με τη Μάργκαρετ Θάτσερ να εκμυστηρεύεται αργότερα την απόγνωσή της για τον Ρέιγκαν στον Ρόμπιν Μπάτλερ, λέγοντας: «Είναι άσχετος».

Ο Τζορτζ Μπους, στην πρώτη συνάντηση μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, στη Μάλτα το 1989, εμφανίστηκε να παρασύρεται από την ιστορική ερμηνεία του Γκορμπατσόφ («ΗΠΑ και Ρωσία είναι καταδικασμένες να συνεργάζονται για πολλά χρόνια») και από τον ισχυρισμό του πως «είμαστε αναγκασμένοι να εγκαταλείψουμε την εικόνα του εχθρού». Στην πράξη, βεβαίως, ο Γκορμπατσόφ προδόθηκε σε ένα δείπνο το επόμενο βράδυ στις Βρυξέλλες, όπου ο Μπους έδωσε στον καγκελάριο Κολ το πράσινο φως για την ενοποίηση της Γερμανίας, ανοίγοντας τον μακρύ δρόμο για τους όρους της προς ανατολάς επέκτασης του ΝΑΤΟ.

Στη συνέχεια, Μπιλ Κλίντον και Μπόρις Γέλτσιν βρέθηκαν πρόσωπο με πρόσωπο 18 φορές, συχνά δε συγκρούστηκαν για την επέκταση του ΝΑΤΟ, με τον Γέλτσιν να κάνει λόγο για Ψυχρή Ειρήνη. Η σχέση τους πιθανότατα κατέρρευσε σε ένα τηλεφώνημα το οποίο χαρακτηρίστηκε από ανεξέλεγκτη οργή αναφορικά με τους νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Σερβία, που απέδειξαν πως όταν υπάρχει σύγκρουση ζωτικών συμφερόντων, οι προσωπικές σχέσεις δεν μπορούν να οδηγήσουν πολύ μακριά.

Από εκεί και μετά, η εποχή που δύο άνδρες κάθονταν μόνοι τους για να επιλύσουν τα προβλήματα του κόσμου έφτασε στο τέλος της. Ο Μπαράκ Ομπάμα υπέγραψε τη συνθήκη Start, για τον έλεγχο των στρατηγικών όπλων, με τον Μεντβέντεφ τον Απρίλιο του 2010, όμως η επιστροφή του Πούτιν στο Κρεμλίνο, το 2012, έθεσε τέλος σε αυτή την προσπάθεια ολικής επαναφοράς.

Επί της ουσίας, η διαμάχη γύρω από τη λογική του διαλόγου οδηγεί στο κατά πόσο η Ρωσία έχει ως κίνητρο την ανασφάλειά της ή τον ιμπεριαλιστικό της επεκτατισμό. Με όρους πολιτικής, αυτό θα σήμαινε την επιλογή για το εάν η έμφαση θα δοθεί στον έλεγχο των εξοπλισμών ή στη διεύρυνση του ΝΑΤΟ.

Υπάρχει, ωστόσο, και η εκδοχή ενός επαγγελματία διπλωμάτη, του Χάρολντ Νίκολσον, όπως τη διατύπωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων το 1935: «Είναι τρομερό λάθος για διεξάγονται διαπραγματεύσεις μεταξύ υπουργών Εξωτερικών (…) αυτές πρέπει να αφήνονται στους επαγγελματίες. Η διπλωματία δεν αποτελεί την τέχνη της συνομιλίας, αλλά την τέχνη της ανταλλαγής εγγράφων προσεκτικά προετοιμασμένων και σε ακριβή μορφή, με τρόπο ώστε να μην μπορούν να αμφισβητηθούν αργότερα. Η διπλωματία μέσω διασκέψεων αποτελεί ένα λάθος».

Η πραγματική δοκιμασία αυτής της εβδομάδας, σύμφωνα με την πρώην βοηθό υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ για θέματα Ρωσίας, Εβελιν Φάρκας, αφορούσε το κατά πόσο ο Πούτιν αντιμετώπισε τις συνομιλίες ως μέρος ενός πολιτικού θεάτρου, ως μια στιγμή κατάλληλη για να διατυπώσει ένα τελεσίγραφο ή εάν θα έμπαινε στον πειρασμό να αρχίσει να διαπραγματεύεται. Λίγοι ελπίζουν ότι έγινε το δεύτερο.