Mε έναν σμπάρο δυο τρυγόνια

Ο τίτλος του κειμένου αναφέρεται στον συγγραφέα. Eναν σμπάρο, ένα και μοναδικό βιβλίο, διότι ο Σμπαρούνης δεν έχει βάλει, δηλαδή γράψει με το όπλο του, την πένα του, ή τουλάχιστον δεν είχε ξαναδημοσιεύσει στο παρελθόν οτιδήποτε άλλο, παρά μία και καλή, αυτή. Δυο τρυγόνια, διότι το βόλι του σε όλο μήκος του μυθιστορήματος (έτσι θέλει να αποκαλεί το βιβλίο, θα υποθέσουμε παρακάτω χονδροειδώς το γιατί) διττό και διαιρεμένο πετυχαίνει δύο στόχους: την εκτός, εντός και επί των ορίων σάτιρα (συνεχώς χαμογελάς, κάποτε γελάς και στιγμές-στιγμές πιάνεις την κοιλιά σου) και τη γλώσσα. Ο τελευταίος στόχος δεν είναι δεδομένος καθότι γενικώς οι μυθιστοριογράφοι μας κάπως έχουν βάλει σε δεύτερο ρόλο την ανανέωση της γλώσσας και ασχολούνται κυρίως με την αφηγηματική (περι)πλοκή, όχι; Προς περαιτέρω διερεύνηση αυτό.

Eντός του συναφιού της συγγραφής, σ’ αυτό το métier de pointe που έλεγε κι ο Ρενέ Σαρ οφείλουμε να είμαστε τίμιοι, ειδικά όσοι γράφουν και μιλούν για γράφοντες. Προσωπικά στο παρελθόν έχω γελάσει σε διαφορετικές δεκαετίες με την Καρδιά του κτήνους του Πέτρου Τατσόπουλου, Τα Χαστουκόψαρα του Λένου Χρηστίδη και σχετικά πρόσφατα με Το αστείο του Γιάννη Παλαβού. Προφανώς όλοι οι πεζογράφοι που σατιρίζουν ή οι αποκλειστικοί σατιρογράφοι, όπως ο Μποστ, χρωστούν λίγα ή πολλά στον μάστορα Τσιφόρο και όλοι μαζί στον Αριστοφάνη – μη εξαντλητική η ονοματολογία. Ωστόσο υπάρχει και μια άλλου τύπου λεπτή ειρωνεία με σύγχρονη ή μη πολιτισμική σημειολογία (ακόμη κι αν μιλάει για σημεία και τέρατα) η οποία διαπερνάει τα κείμενα του Ροΐδη και του πιο σύγχρονου σε εμάς Κ. Παπαγιώργη, των οποίων η σκωπτικότητα και η ευφυΐα δεν κρατάει απλώς το στόμα σου σε θέση χαμόγελου αλλά κάνει το πνεύμα σου να περιελίσσεται ανάμεσα σε πολλαπλές σημασίες.

Ποιο είναι το θέμα της Επιτροπής; Στο επίκεντρο βρίσκονται οι ελπίδες και οι διαψεύσεις, τα ντεσού και οι τακτικισμοί που υιοθετούν τα μέλη της επιτροπής εορτασμού των 200 ετών από την ελληνική παλιγγενεσία προκειμένου να δώσουν τη μέγιστη δυνατή διάσταση στην ιστορική αυτή γιορτή του έθνους πλέον (που κάποτε αυτο-αποκαλείτο φυλή). Ωστόσο η δράση των προσωπικοτήτων της επιτροπής συμπίπτει αφενός κωμικοτραγικά με την περίοδο του κορωνοϊού, αφετέρου θεαματικά με τον πανωλεθρίαμβο του θρυλούμενου επαναπατρισμού των Μαρμάρων. Οι ήρωες μεταξύ υπέρογκων φιλοδοξιών και απογοητευτικής πραγματικότητας σκιαγραφούνται όχι μόνο μέσα από τη δική τους γλώσσα και πνευματική σκευή αλλά ωθούν θαρρείς αυτή τη μιξογενή, γκροτέσκα γλώσσα, του Σμπαρούνη, να υπάρξει. Γιατί μυθιστόρημα; Διότι ο Σμπαρούνης μάς καλεί να διαβάσουμε την αλήθεια του ως ήθος και το ήθος του ως μυθοπλασία (σσ. 404-405) διότι φοβάται μήπως το διαβάσουμε ως χρονογράφημα. Και τούτο το επιτάσσει ως ομιλών πανόπτης αφηγητής ενθυμίζοντας πως έστι δίκης οφθαλμός ός τα πανθ’ ορά.

Ας δούμε ένα απόσπασμα στο οποίο η άφιξη του βρετανού πρωθυπουργού -προϊόν λεπτών χειρισμών της προέδρου της επιτροπής- χαίρει ευρύτερης αποδοχής λόγω του μεγάλου συμβολισμού που φέρει: «Τωόντι, εκείνη είχε επιμείνει, με τα ωραία γαλλοαναθρεμμένα αγγλικά της, να παραστεί η Αυτού Εξοχότης, ο Δικαιότερος (Right Honourable) Ser Tσάρλι Μπρόνσον, για να συμβολιστεί έτσι με τον πλέον υψηλό και ισχυρό τρόπο η σημασία του ανήκομεν εις την Δύσιν όπως το πρωτόπε ο Κωνσταντίνος Καραμελής, ο Εθνάρχης, πλην όμως επρόκειτο για παλαιόθεν ιδέα, την ιδέα ότι η Ελλάδα είναι η θεμέλιος βάση, το αγκωνάρι, το στειλιάρι, ο στύλος, η κλεις της αψίδος, ο κεντρικός θολόλιθος του όλου ευρωπαϊκού οικοδομήματος, σύμφωνα πάντα με το πατροπαράδοτο σχήμα ”όταν-εμείς-χτίζαμε-παρθενώνες-oι-άλλοι-έτρωγαν-βελανίδια”».

Η γλώσσα χορεύει στον Σμπαρούνη, κυρίως όμως «διατείνεται» με μία διπλή σημασία. Πρώτον, διότι τεντώνεται από το όριο του δόκιμου όρου ως του ωραίου αδόκιμου με μόνο φίλτρο τελικώς εκείνη να «λειτουργεί». Δεύτερον, διατείνεται με την έννοια του εγχειρήματος, της μη επιβεβαίωσης της νοηματικής παράδοσης της σημασίας στον αναγνώστη, καθότι ο Σμπαρούνης δεν νοιάζεται από ποιο χρονολογικό στρώμα, από ποιο γλωσσολογικό συγκείμενο θα αλιεύσει την ελληνική λέξη ούτε πόσο θα την ξετεντώσει, αρκεί στο τέλος εκείνη να διανοίγει σημασίες… και ας παραμένει εκεί, θυμίζοντάς μας τη διαρκή αναβολή του νοήματος του Ντερριντά. Σε αυτό το πλαίσιο οι πολύσημοι αγοραίοι λεκτικοί σπινθήρες του Παπαγιώργη ενορχηστρώνονται στην ατέλειωτη ειρωνεία του Ροΐδη, στην πλεκτική τέχνη της γραφής του Πεντζίκη, λέξη λέξη από τη ρίζα προς τον μίσχο στο μάκρος μίας σελίδας (Πόλεως και νομού Δράμας παραμυθία)και στο χαριτωμένο ξετέντωμα της λέξης στον Ευγένιο Τριβιζά – αν και ο Σμπαρούνης δεν έχει ιερό και όσιο στο ξεχαρβάλωμα που επιχειρεί.

Ο παρατηρητής (αναγνώστης) επηρεάζει το πείραμα (ανάγνωσμα). Οσο πιο ικανός στη σύναψη σημασιών είναι τόσο περισσότερο επεκτείνει τη ρευστή επιφάνεια των σημαινόντων, μέσω συνδηλώσεων δηλαδή πρώτου βαθμού συγγένειας σημασιοδοτούμενων περιπτώσεων, συμπαραδηλώσεων, δηλαδή δευτέρου βαθμού συγγενειών εξ αγχιστείας μέσω ηχομιμητικών σχέσεων και παρηχήσεων ή μέσω οιδιπόδειων ετυμολογικών ριζών ή λόγω του φορτισμένου σημασιολογικού συγκείμενού τους εντός του οποίου έχουν αρχικώς και κυρίως χρησιμοποιηθεί επενδύει ο Σμπαρούνης την επαναχρησιμοποίησή τους. Τι μας φέρνει στον νου για παράδειγμα η καταγωγή της προέδρου από το Εgaleo city (με αυτή τη γραφή) κι όχι απλώς από το Αιγάλεω;

Στο ίδιο σημασιολογικό πλαίσιο, δηλαδή της αστείας νοηματοδότησης διά της πλαγίας συμπαραδηλώσεως παραθέτω ενδεικτικά την επιτροπή πανηγυρισμού των 200 χρόνων από την Επανάσταση του ’21: Μπρίφτον, Μπαζάουερ, Κλέβερκλόγκς, Χαρβαλιέρ, Πόντικα, Καυσοκαλύβα, Ιgnacio, Ραπανάκο, Bόγκλη, Βούλγαρο, Ενθυμίου, Ξινομηλίδη, Κωστή, Λωλάτου, Μεραβίγλια, Βουβουζέλη, Χατζηευανθίου, Χατζαρή, Γρουμπουλάκη – Λουλούδη, Κουριντζέ, Μουσάκη, Ιερομονάχου, Μονομέρη – Xαμηλάκη, Διδάχο, Γιαγκίνη, Συθέμελη, Χαλκίδα, Τρίμη, Αυλιβιζάτο, Γνάθο, Ευαγγελάτο, Κανελλονόπουλο, Μπονάνο, «Γέρων» Παστίτσιο, Οπλίτη, Παπαστεγίου, Ρoϊδό, Ρόλλη, Σαβγόπουλο, Τζουρμέκα, (δεύτερο) Τρίμη, Τσουκαλιά, Πάπια, Περεγκό.

Ο Σμπαρούνης ξέρει την Ιστορία των ιδεών αλλά και να μην την ξέρει καλά το κρύβει: o Xάιντεγγερ αποτέλεσε τη στέρεη βάση της σχέσης τους, μια που η Γιάννα δεν μπορούσε με τίποτα να αντισταθεί ερωτικά και μόνο στο άκουσμα της λέξης Ντάζαïν (Dasein, το εδώ-Eίναι ή κι εκεί-Eίναι του μείζονος Γερμανού νεορομαντικού φιλοσόφου), σελ. 47.

Ενα από τα απολαυστικότερα μέρη του βιβλίου αποτελεί η προετοιμασία της υποδοχής των Μαρμάρων, την οποία επιφορτίζεται η περί την Πρόεδρο triumvirate, τριουμβιράτα, τριανδρία: o Τρίμης ο ευρωπαϊστής, ο Μπονάνος ο πατριώτης και Ανατολίτης και ο Περεγκός ο κουμμουνιστής, διεθνιστής αλλά και εθνοκεντρικός (όσον αφορά στα Μάρμαρα μόνο). Και οι τρεις τους με διαφορετικά πολιτικά ελατήρια και ιδεασμούς έχουν φαεινές ιδέες για μία φανταστικότερη ή φανταχτικότερη [sic προς διορθωτή: μπορούμε να το κρατήσουμε όπως θα έκανε κι ο Σμπαρούνης;] εν πάση περιπτώσει φανταιζί σερεμονί παράδοσης – παραλαβής κατά την οποία, ή λίγες μέρες πριν για την ακρίβεια, «περιποιήθηκε» καταλλήλως ο πιο φιλόδοξος εξ αυτών Μπονάνος φροντίζοντας να ζητήσει από υφισταμένους του να σπάσουν τα γύψινα εκμαγεία των αετωμάτων και των μετοπών – με τη σκέψη πως αφού έρχονται τα πρωτότυπα τι να τα κάνεις τα αντίγραφα! Εμ, έλα όμως που το αεροπλάνο της εταιρείας Αegeas, Αιγέας δηλαδή, που έφερνε τα Μάρμαρα, έπεσε – η ειρωνεία είναι «πώς να μην πέσει κάτι που έφερε το όνομα αυτού που έπεσε» σελ. 253 – συνετρίβη και μαζί με αυτό και τα Μάρμαρα το οποίο σημαίνει πως η Επιτροπή που πήγε για μαλλί και ήρθε κουρεμένη δεν είχε πλέον πρωτότυπα για να (ξανα)φτιάξει τα γνωστά εκμαγεία! Ή μήπως όχι; Tα Μάρμαρα ζουν, αυτά μας οδηγούν; Μένει ο αναγνώστης να δει τι απέγιναν… και προφανώς η ιστορία της Επιτροπής (του βιβλίου) σε εκείνο το σημείο ξαναπαίρνει φωτιά, ομοίως και η τύχη των πεντήκοντα της επιτροπής του εορτασμού, επιβεβαιώνοντας τους διαχρονικούς αλληλοσπαραγμούς της φυλής μας και το «τις πταίει» ως τελικώς ανευρίσκοντας τον εξής έναν αίτιο, τον Περικλή Μπονάνο τον κατατομούν πάραυτα. Να σημειωθεί πως στο αεροπλάνο μεταφέροντο και εμβόλια κατά του κορωνοϊού ως αντίδωρο της αγγλικής κυβέρνησης μετά από πρωτοβουλία του βρετανού πρωθυπουργού Τσάρλι Μπρόνσον για τον διακοσιο-εικοσαετή και βάλε «δανεισμό» των Μαρμάρων αλλά και διότι στην Ελλάδα επαρατηρείτο εμβολιοπενία ειδικά στο εμβόλιο Μetamoderna!

Ολοι οι αγαπημένοι άξονες του αφηγητή του Σμπαρούνη, ακούγονται εν τω βάθει του κειμένου σαν σε ζεύγη: ανιδιοτελή στοχοπροσήλωση / πολιτική ίντριγκα, εθνικός στόχος / προσωπικές στρατηγικές, αυθεντικότητα / παραχάραξη και λογοκλοπία, φλεγματικός βρετανισμός / ελληνική αλκοολική ιντελιγκέντσια. Υπάρχουν ωστόσο και πιο μονήρεις θεματικές όπως: εργαλειοποιημένο σεξ προς καιροσκοπική αναρρίχηση, ιδεασμός, συλλογικός ψυχαναγκασμός καθώς και ματαιοδοξία, μισαλλοδοξία, μοιρολατρία, μηχανορραφία για να αρκεστώ στο γράμμα «μ» όπως θα έλεγε κι ένας πρώην φίλος μου, ποιητής.

Και εν πάση περιπτώσει ποιος είναι ο Σμπαρούνης. Η Biblionet τον παρουσιάζει να βγαίνει μυστακοφόρος, παρθένος κι ένδοξος, ως πίνακας, ή αλλιώς, η Ελλάς, Ηelas (διαβάστε με τη σημασία της λέξης στα γαλλικά, δηλαδή αλίμονο,) μυστακοφορούσα από τον δικό του φοίνικα το είδος tabula rasa.

Eύρημα [Sic]. Αναφέρομαι στη συντομογραφία του λατινικού sic erat scriptum μεταξύ επιμελητών πως «αυτό έτσι ήθελε γραφτεί». Στη χρήση του sic, σε όλο το μάκρος του βιβλίου ο Σμπαρούνης ξεδιπλώνει την ευφυή αμετροέπειά του, τα ευγενικά (δηλαδή με καλούς τρόπους) και ασθενή όριά του αφού απευθυνόμενος κάθε τρεις – τέσσερις σελίδες στον διορθωτή παίζει με τα όρια τα δικά του, του διορθωτή, του αναγνώστη και της γλώσσας. Παράδειγμα σσ. 137-138 «ναι, να επιστρέψουν τα Μάρμαρα» όμως ποιο μπορούσε να είναι το πραχτικό αντίχτυπο [sic, oυδέτερο και με «χ» – προς διορθωτή: μήπως να διορθωθεί; – όχι να μείνει γιατί δίνει γλαφυρότητα, σε ένα σημείο που η διήγηση γενικώς υπερπλατειάζει].

Ωστόσο ο Σμπαρούνης δεν σταματάει να γράφει, ακόμη και μετά το τέλος του μυθιστορήματος. Υπέροχα, στο ένθετο των «Διευκρινίσεων», που έπεται του ενθέτου του «Σημειώσεων», δείχνει τη δημιουργική αλαζονεία του, φθάνοντας να λέει πως ο καλός συνάδελφος Αιμίλιος Ορέστης Ροΐδης πριν κάνα δυο αιώνες κάλυψε το θέμα της σάτιρας επί της Ελλαδικής Εκκλησίας κάπως καλούτσικα, πάντως «με όχι εντυπωσιακά από απόψεως ποιότητας αποτελέσματα», αναφερόμενος προφανώς στην Πάπισσα(!). Ο Σμπαρούνης επιχαίρει διαπράττοντας κατ’ εξακούθησιν επί της γλώσσας – εκείνο που συστήνει να πράξουν οι νεότεροι, «τα μοιράκια» με τη γλώσσα, στη σελ. 414, στις «Διευκρινίσεις», πάλι – δηλαδή αρχικά να υποταχθεί σε εκείνη αλλά ακολούθως να την καβαλήσει τη γλώσσα, να την καρναβαλίσει, να την κανιβαλίσει και στο τέλος να την κουβαλήσει με την έννοια ότι την πάει παρακάτω αφού ακόμη και το τρανσλιτερέισον έγειρε υπέρ των ελληνικών καταφέρνοντας να αναδείξει ένα είδος που θα ονομάζαμε Γλωσσοκεντρική Ηθογραφία κι έναν κατασκευαστικό νου που απέφυγε την κοινοτοπία γεμίζοντάς μας με προσδοκίες για τη συνέχειά του στα ελληνικά γράμματα. Διότι, φίλοι, είτε ο Σμπαρούνης έβαλε τον πήχη ψηλά είτε ο γράφων κι όσοι συμφωνούν έχουν αμβλύ κριτήριο.

Το κριτικό αυτό (να το πούμε) εγκώμιο σε μεγάλο βαθμό είναι γραμμένο με τη διάθεση της πρώτης χαράς που λανθάνει ακόμη στη γραφή, νομίζω! Ακόμη και το πρώτο ξεφύλλισμα είναι αξέχαστο όταν αρχές καλοκαιριού του ’21, κατεβαίνοντας τα σκαλιά της «Πολιτείας» με έναν φίλο ποιητή του απόδημου Ελληνισμού – με τον οποίο συνεχίζω να μιλάω – πέσαμε στον πρώτο πάγκο και φυλλομετρώντας την «Επιτροπή» μάς έπιασαν νευρικά γέλια που ακούστηκαν ως την Ασκληπιού, σημάδι πως έπρεπε να αγοράσουμε το βιβλίο και τελικά να γράψω γι’ αυτό, διότι «για την ψυχούλα μας γράφουμε», σελ. 408, συμφωνώ Αλέκο.

Ο Γιώργος Χαντζής σπούδασε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Μετάφραση Αγγλικής Λογοτεχνίας στο ΕΚΕΜΕΛ