50 χρόνια κομμάτια

Ο «Μεγάλος Ερωτικός» είναι η κατάθεση ενός κοσμοπολίτη των αισθήσεων μέσα στα μολυβένια χρόνια της χούντας. Το «Ζεϊμπέκικο» από το «Βρώμικο ψωμί» συμπυκνώνει τα πάθη των απόκληρων και τις αναμνήσεις των Μικρασιατών που αναζητούσαν ένα «κατώι μυστικό». Στη «Μικρά Ασία» ο Απόστολος Καλδάρας δημιουργεί μουσικές εικόνες πάνω στους στίχους του Πυθαγόρα εναλλάσσοντας το μινόρε των παθών με το ματζόρε της φυγής προς τα μπρος. Από την άλλη, το «Exile on main street» των Rolling Stones δεν λείπει ποτέ από την εκατοντάδα των καλύτερων δίσκων της ροκ μουσικής και το «The rise and fall of Ziggy Stardust and the spiders from Mars» μία ακόμη χαμαιλεοντική μεταμόρφωση του καλλιτέχνη που θα γινόταν ο μύθος Ντέιβιντ Μπόουι. Δεν είναι τα μόνα σημαντικά άλμπουμ που κυκλοφόρησαν τη χρονιά του 1972. Ο «Αγιος Φεβρουάριος» του Δήμου Μούτση, για τον οποίο μιλάει στο αφιέρωμά μας η Δήμητρα Γαλάνη – η ερμηνεύτρια που είχε επιλεγεί αρχικά – ανήκει επίσης στους δίσκους που κλείνουν 50 χρόνια ιστορίας παραμένοντας στη συλλογική συνείδηση. Ακόμη σημαντικότερο: που τραγουδιούνται μέχρι σήμερα, γνωρίζουν επανεκτελέσεις, θέτουν ένα μέτρο σύγκρισης για τις κορυφές στις οποίες μπόρεσε να φτάσει η ελληνική και ξένη δισκογραφία στην «αντιηρωική» δεκαετία του 1970.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟΣ

ΒΡΩΜΙΚΟ ΨΩΜΙ

«Είχα στραβώσει. Δεν μου άρεσε τίποτα»

Ηχογραφούσαμε το «Βρώμικο ψωμί» τον Νοέμβριο του ’72. Ημασταν στην τελική ευθεία και χρειαζόμασταν άλλα δύο εξάωρα έξτρα, αλλά οι δισκογραφικές είχαν καπαρώσει όλα τα στούντιο και δουλεύαν πια εκεί νύχτα – μέρα για να προλάβουν τη χριστουγεννιάτικη αγορά. Για αυτό ενώ αρχίσαμε να γράφουμε στο Polysound σε τετρακάναλο με τον Γιάννη Σμυρναίο, τελειώσαμε τις ηχογραφήσεις στην παλιά Columbia με τον Γιαννακόπουλο.
Εκείνο τον καιρό δουλεύαμε στο club Κύτταρο με τη Στέλλα Γαδέδη, τον Βαγγέλη Γερμανό, τον Γιάννη «Μπαχ» Σπυρόπουλο, τον Θεολόγο Στρατηγό, τον Καραμήτρο και τον Γαβαλά. Είχαμε μπει σιγά σιγά στον Δεκέμβρη, πλησίαζαν γιορτές και το μαγαζί ήταν γεμάτο κόσμο μέχρι το πρωί. Μια φορά ξημερωθήκαμε και κατευθείαν από τη δουλειά ανεβήκαμε άυπνοι στον Περισσό στην Columbia. Οι δικοί μου πήγαν αμέσως στην αίθουσα ηχογράφησης και εγώ μπήκα στον θάλαμο του ηχολήπτη, όπου βλέπω τον Μάνο Χατζιδάκι, ο οποίος είχε ξενυχτήσει με τον Γιαννακόπουλο μιξάροντας τον «Μεγάλο Ερωτικό». Τρέχανε να προλάβουνε τα Χριστούγεννα και αυτοί. Κάποιος μου έφερε έναν καφέ να ζωντανέψω, στάθηκα μπροστά στο τζάμι και έβλεπα τη Στέλλα και τους άλλους δικούς μου στη μεγάλη αίθουσα να κάνουν ζέσταμα με τα όργανα. Δεν τους άκουγα – το τζάμι είναι απόλυτα μονωμένο -, τους έβλεπα μόνο. Ξαφνικά ανοίγουν τα ηχεία του ηχολήπτη και ξεχύνεται μια εξαίσια μουσική! Εγώ νόμισα ότι έβγαινε από τους δικούς μου μουσικούς. Ημουν άυπνος, κουρασμένος και σαν σε όνειρο είχα την παραίσθηση ότι η μουσική αυτή ήταν δική μου. Φυσικά και δεν ήταν. Ο «Μεγάλος Ερωτικός» ήταν! Απλώς πίσω από την κονσόλα κάθονταν ο Μάνος με τον Γιαννακόπουλο και άκουγαν τόσην ώρα με τα ακουστικά στα αφτιά το έργο, ώσπου ξαφνικά, για να τσεκάρουν κάτι, ανοίξανε τα εξωτερικά ηχεία και όρμησε η θεϊκή μουσική. Σιγά μην ήταν δική μου! Αλλά είχα αυτήν την ψευδαίσθηση λόγω αϋπνίας μάλλον. Αυτή η ψευδαίσθηση κράτησε μόνο μερικά δέκατα του δευτερολέπτου, αλλά με μάγεψε, ξελογιάστηκα. Αρχισαν να μου φταίνε όλα. Και πιο πολύ ο εαυτός μου και η μουσική μου η οποία μου φαινόταν πια σκοτεινή και άχαρη.
Λίγες μέρες μετά μου έστειλαν από την εταιρεία το πρώτο αντίτυπο του βινυλίου για να δώσω έγκριση να αρχίσει η παραγωγή, να κυκλοφορήσει ο δίσκος. Αλλά είχα στραβώσει. Δεν μου άρεσε τίποτα. Εριξα το φταίξιμο στη χάραξη και ζήτησα να την ξανακάνω. Στη Lyra αναστατώθηκαν. Μου λέει ο μακαρίτης ο Πατσιφάς: «Είσαι σίγουρος; Αυτό σημαίνει ότι χάνουμε τη χριστουγεννιάτικη αγορά. Γιατί δεν ζητάς τη γνώμη του Χατζιδάκι;». Ηξερε ότι τον άκουγα πολύ τον Χατζιδάκι. Τον πήρα τηλέφωνο και τον παρακάλεσα να έρθει σπίτι να ακούσουμε τον δίσκο με την ησυχία μας. Ηρθε ο υπέροχος Μάνος. Τέτοιος απλός άνθρωπος ήταν. Ακούσαμε όλον τον δίσκο σιωπηλοί. «Δεν βλέπω κανένα πγόβλημα» είπε. «Πολύ ενδιαφέγον. Καλή επιτυχία». Αλλά είχα φάει κόλλημα, ξανανέβηκα στην Columbia, στο transfer και άρχισα πάλι με τον Βίτσο ξανά – μανά τη χάραξη. Προς το απόγευμα με παίρνουν τηλέφωνο από το Μαιευτήριο Λητώ: Η Ασπα είχε γεννήσει το δεύτερο αγόρι μας! Το περιμέναμε λίγες μέρες αργότερα, αλλά γεννήθηκε εκείνη την ημέρα ακριβώς: 11 Δεκεμβρίου του ’72 που προσσεληνώθηκε και ο Απόλλων 17. Είχαμε καινούργιο μωρό τα Χριστούγεννα! Το «Βρώμικο ψωμί» βέβαια δεν τα πρόλαβε εκείνα τα Χριστούγεννα. Βγήκε μια – δυο μέρες πριν εκπνεύσει η χρονιά με εξώφυλλο του αλησμόνητου Αλκη Σαχίνη. 28 χρονών ήμασταν. Την επόμενη χρονιά πέθανε ο Αλκης μας. Ηταν ο πρώτος απών της παρέας μας. Τώρα πια πληθαίνουν δυστυχώς οι απόντες.
Στο οπισθόφυλλο ο μοτοσικλετιστής με το άσπρο κράνος σκύβει και μου ψιθυρίζει κάτι στο αφτί. Μοτοσικλέτα έχω βάλει και στο «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη» και στο «Ζεϊμπέκικο» και στο «Καλοκαίρι». Στην ίδια φωτογραφία περνάει από μπροστά μας ένας φαλακρός ηλικιωμένος. Λίγο φλου. Ρίξαμε και γράμματα επάνω του, να μη φαίνεται πολύ, αλλά ο ποιητής Νίκος – Αλέξης Ασλάνογλου είχε την παρανοϊκή ιδέα ότι τον φωτογραφίσαμε κρυφά και τον βάλαμε στο οπισθόφυλλο. Δεν μου μιλούσε. Ηταν έξαλλος, αλλά πέσανε πάνω του οι φίλοι και κάποια στιγμή τον καθησυχάσανε. Εχει περάσει μισός αιώνας από τότε. Απίστευτο που είμαστε ακόμη καλά και λέμε τα δικά μας!

ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ

«Λιτανεία στην απόκρυφη ζωή μας»

Δημοσιεύουμε το σημείωμα του Μάνου Χατζιδάκι από το εσώφυλλο του «Μεγάλου Ερωτικού» (28 Νοεμβρίου 1972), ύστερα από την παρότρυνση και άδεια του Γιώργου Χατζιδάκι – Θεοφανόπουλου, για τις ανάγκες του αφιερώματος

«Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι ένας λαϊκός θεός, που ζει στη φαντασία μας από τη στιγμή που γεννιόμαστε, ίσαμε να πεθάνουμε, όμορφος, εφηβικός και αδιάκοπα ζωντανός. Ο Μεγάλος Ερωτικός δεν φοράει γραφικά τοπικά ρούχα. Φοράει δικά του που συνθέτουν δύσκολους συνδυασμούς ήχων, ανάλαφρων χρωμάτων και ποιητικών ονείρων. Δεν περιέχει μηνύματα που εύκολα τα σβήνουν οι βροχές. Δεν αντιστέκεται.

 Από άσματος άρχεσθαι / και επί των μελισμάτων αυτού / συγκλίνατε τας κεφαλάς ομού / και άδετε μετ’ εμού.

Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα αυτά των Ελλήνων ποιητών σχηματίζει έναν αδιάσπαστο κύκλο τραγουδιών, μια λειτουργία για τον Μεγάλο Ερωτικό, κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ’ ερημοκκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθένων και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική, στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας.

Προσπάθησα να δημιουργήσω απλά τραγούδια αλλά όχι κι εύκολα. Γι’ αυτό διάλεξα με προσοχή τους τραγουδιστές που θα τα ερμήνευαν. Και πρώτα η Φλέρυ Νταντωνάκη, με πάθος, σπάνια φωνή κι εσωτερική ένταση και ο Δημήτρης Ψαριανός, απέριττος, νεανικός και γνήσια λαϊκός. Και οι δυο τους τραγουδώντας στον “Μεγάλο Ερωτικό” νομίζω ότι δίνουν μαθήματα ήθους, αλήθειας και μαγείας στο λαϊκό τραγούδι. Με τα τραγούδια αυτά αποτείνομαι στην πιο κρυφή ευαισθησία των νέων ανθρώπων κάθε ηλικίας κι όχι στους εφήμερους και ανεξέλεγκτους ερεθισμούς τους.

Τα τραγούδια αυτά δεν είναι αισθησιακά. Λειτουργούν πέρα απ’ την πράξη, στο βαθύ αίσθημα που χαρακτηρίζει οποιαδήποτε σχέση, κάθε μορφής, αρκεί να περιέχει τις προϋποθέσεις για ανθρώπινη επικοινωνία.

Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι μια σειρά από λαϊκά τραγούδια, που γράφτηκαν πρώτ’ απ’ όλα για να επικοινωνήσω εγώ ο ίδιος με όλα τα ελληνικά πρόσωπα που αγαπώ βαθιά, αυτά που γνώρισα, αυτά που θα γνωρίσω κι αυτά που δεν θα μπορέσω ποτέ μου να γνωρίσω. Κι ακόμη, μες απ’ αυτά, να ενωθώ με την ψυχή του τόπου μου σε μια λειτουργία αθάνατη, ερωτική κι ελληνική».

Αφηγείται ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΤΑΛΑΡΑΣ

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

«Ενα όνειρο που είναι μαζί και εφιάλτης»

Τον Καλδάρα τον γνώριζα από τα 18 μου και μεταξύ μας υπήρχε πάντα συμπάθεια. Πήγαινα σπίτι του και τον αποκαλούσα «θείο» – το ίδιο νόμισμα με το οποίο με πλήρωσαν αργότερα οι νεότεροι του χώρου. Το 1972 μόλις είχα απολυθεί από τον Στρατό, στον οποίο μάλιστα είχα κάνει περίπου 32 μήνες μαζί με κάποιες εφεδρείες. Και ξαναπιάνω τη σχέση μου μαζί με αυτή τη σπουδαία προσωπικότητα του λαϊκού τραγουδιού. Θυμάμαι, λοιπόν, την αγωνία του: με ποιον τρόπο θα στεκόταν αντάξιος απέναντι στο σημαντικό γεγονός, που τότε ήταν τα 50 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μην ξεχνάμε ότι ήταν ένας μουσικός με πτυχίο Βυζαντινής Μουσικής και δεν του άρεσε καθόλου η νυχτερινή εργασία. Η ιστορία απέδειξε ότι μπόρεσε να σταθεί μαζί με τους στίχους φυσικά του Πυθαγόρα.

Ολα τα τραγούδια εκείνα είναι ωραία, αλλά το δικό μου αγαπημένο είναι το «Εστειλα δυο πουλιά», που λέει η αδερφούλα μου η Χαρούλα. Πολύ συγκινητικό ήταν επίσης το «Οι καμπάνες της Αγια-Σοφιάς» και φυσικά η «Σμύρνη»: σαν κραυγή και σαν θρήνος μαζί. Ολα αυτά συνδέονταν με τις προσωπικές μου αναμνήσεις. Οι άνθρωποί μου που διασώθηκαν από τη Σμύρνη – γιατί οι άντρες «κλαδεύτηκαν» – ήταν η γιαγιά Ουρανία, μητέρα της μητέρας μου, την οποία δεν πρόλαβα, και η γιαγιά Κατίνα. Μαζί με τη μητέρα μου ήρθε μωρό ο μεγάλος της αδερφός, ο Ευάγγελος Χριστοδούλου, αλλά και ένα παιδί, που δεν ήταν της οικογένειας, αλλά το διέσωσαν οι γιαγιάδες, επειδή είχαν σκοτωθεί οι γονείς του. Οσες φορές προσπαθούσα να μιλήσω στη γιαγιά Κατίνα μού άλλαζε συζήτηση. Ανήκε στους ανθρώπους που θα έβλεπα πολλές φορές στη συνέχεια – στις οικογένειες των Ποντίων ή των Κωνσταντινουπολιτών: δεν ήθελαν να μιλήσουν για το μαρτύριο. Δεν είχα, λοιπόν, πολλές πληροφορίες. Μάλλον όμως δεν είναι τυχαίο ότι μόλις έγινα 13 – 14 ετών και με ρωτούσαν «από πού είσαι;» έλεγα «από τον Πειραιά, από τα Προσφυγικά». Αυτό που κανονικά ήταν υποτιμητικό, εγώ το έλεγα με καμάρι. Για κάποιον λόγο, ορισμένα γεγονότα, όσο κι αν δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε, μας σημαδεύουν.

Οταν ηχογραφούσαμε τον δίσκο ένιωθα μέρος του κόσμου που περιέγραφε. Τον πονούσα. Το ίδιο και η Χαρούλα, που η μάνα της ήταν από τη Σμύρνη. Ηταν πολύ σημαντικό τότε για δύο ερμηνευτές της νέας γενιάς να προσεγγίσουν τη λαϊκή ψυχή με λόγια άμεσα, αστραφτερά. Από τότε, έτσι κι αλλιώς, τραγούδησα πολλές φορές τα κομμάτια: με τη Γλυκερία, την Ελένη Τσαλιγοπούλου, την Ασπασία Στρατηγού. Νομίζω ότι έχουμε κάνει όλοι μας ό,τι μπορούσαμε για να τιμήσουμε τον Καλδάρα και τον Πυθαγόρα. Κάθε φορά που ξαναλέμε τα τραγούδια με όσα συναισθηματικά εργαλεία κουβαλάμε μπαίνουμε σ’ αυτό το όνειρο που είναι μαζί και εφιάλτης νιώθοντας χρέος γι’ αυτό το κομμάτι της ιστορίας μας.

Εκτός από τη «Μικρά Ασία», πάντως, αφού αναφερόμαστε στους δίσκους του 1972, θυμάμαι καθαρά τον «Αγιο Φεβρουάριο» του Μούτση, με τους υπέροχους στίχους του Μάνου Ελευθερίου. Και σίγουρα τον «Μεγάλο Ερωτικό». Οταν βγήκε, εμφανιζόμασταν με τη Χαρούλα στα «Δειλινά». Στεκόμασταν ο ένας απέναντι στον άλλο και τραγουδούσαμε: «Απ’ όλα τ’ άστρα τ’ ουρανού/ ένα είναι που σου μοιάζει».

Δ.Δ.

Αφηγείται η ΔΗΜΗΤΡΑ ΓΑΛΑΝΗ

ΑΓΙΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ
Δήμος Μούτσης
«Σαν να ανοίγεις παλιά σεντούκια»

Ο «Αγιος Φεβρουάριος» είναι ένας πολύ σημαντικός δίσκος, με τον Μάνο Ελευθερίου να έχει γράψει καταπληκτικά πράγματα και τον Δήμο Μούτση με την εκπληκτική φλέβα δημιουργίας που δεν έμοιαζε με κανενός άλλου. Αν ακούσει κανείς τη μουσική του και αντίστοιχα τους άλλους συνθέτες της εποχής διαπιστώνει ότι δεν θυμίζει κανέναν. Είχε κλασική παιδεία, ο ίδιος ήταν βιολονίστας, αλλά και έναν «βαλκανικό» ήχο. Ηταν ένας δίσκος που όλοι είχαμε ζηλέψει κι εγώ πιο πολύ. Αυτό γιατί όταν ο Μούτσης έγραφε τα τραγούδια, είχα προβάρει κι εγώ μερικά αλλά ο Δήμος έφυγε από την Columbia και κυκλοφόρησε τελικά από τη Philips με την Πετρή Σαλπέα και τον Δημήτρη Μητροπάνο. Επειτα από χρόνια είπα το «Κομοδίνο» σε μια δεύτερη εκτέλεση στον δίσκο «Λεπτομέρειες».
Τα τραγούδια που έγραψε ο Μάνος Ελευθερίου δίνουν την αίσθηση ότι ανοίγεις παλιά σεντούκια και βγάζεις από μέσα την Ιστορία. Σαν να μυρίζεις τη μυρωδιά ενός σπιτιού. Σαν να μπαίνεις σε μια ταινία εποχής. Τα σημαντικά έργα δεν πρόκειται ποτέ να χαθούν. Κλείνουν μέσα τους τη μνήμη, τα ξανακοιτούν οι νεότεροι και τους δίνουν νέα ζωή. Ενας τέτοιος δίσκος είναι ο «Αγιος Φεβρουάριος» – δίσκος-αναφορά για την ελληνική μουσική που δεν είμαι σίγουρη ότι μπορεί να επαναληφθεί. Ηταν η εποχή όπου υπήρχε ουσιαστικός ανταγωνισμός στις δισκογραφικές εταιρείες. Παρήγε ο Λαμπρόπουλος στην Columbia, o Πατσιφάς στην Lyra και αυτό παρέσυρε την Polygram και δημιουργούσε αντίστοιχο ρεπερτόριο. Το κλίμα τότε, θέλω να πω, ευνοούσε για να προκύψουν σημαντικά έργα. Τώρα η ιστορία είναι περισσότερο «ατομική», πάλι μέσα από παρέες, που σημαίνει ότι δεν αποκλείεται να προκύψουν πολύ σημαντικά έργα. Η τέχνη είναι μια φωτεινή μπάλα που διανύει τους αιώνες αλώβητη. Εμείς προσπαθούμε να ακουμπήσουμε κάτι από αυτή τη μεγάλη τέχνη.

ΖΩΗ ΛΙΑΚΑ

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΙΝΤΣΑ

«TRANSFORMER»

Lou Reed

Αστική ποίηση

Εκεί που όλα έδειχναν τελειωμένα για τον αμερικανό μουσικό, τραγουδοποιό, τραγουδιστή και ποιητή, βρέθηκε ο φίλος που του έτεινε χείρα βοηθείας. Βρισκόμαστε στον Αύγουστο του 1972 και ο Λου Ριντ εγκαταλείπει τους Velvet Underground. Οι τελευταίοι, αν και στα μέσα της δεκαετίας του ’60 αποτέλεσαν μέρος της ροκ πρωτοπορίας, δεν είχαν διαχρονική εμπορική επιτυχία. Σήμερα βέβαια αναγνωρίζονται ως ένα από τα συγκροτήματα με τη μεγαλύτερη επιρροή στο ροκ, το underground, την πειραματική και εναλλακτική σκηνή. Αποτέλεσαν μάλιστα τον θεμέλιο λίθο για να αναπτυχθούν λίγο αργότερα το πανκ και το νιου γουέιβ.

O Ριντ μετακόμισε στο σπίτι των γονιών του στο Λονγκ Αϊλαντ και έπιασε δουλειά στη λογιστική εταιρεία του πατέρα του ως δακτυλογράφος, κερδίζοντας 40 δολάρια την εβδομάδα. Το 1971, υπέγραψε συμβόλαιο συνεργασίας με την RCA Records και ηχογράφησε το πρώτο του σόλο άλμπουμ στα Morgan Studios στο Willesden του Λονδίνου με μουσικούς όπως ο Steve Howe και ο Rick Wakeman από το συγκρότημα Yes . Το άλμπουμ, «Lou Reed», περιείχε εκδοχές ακυκλοφόρητων τραγουδιών των Velvet. Αγνοήθηκε από τους περισσότερους κριτικούς, δεν πούλησε καλά, αν και ο μουσικοκριτικός Stephen Holden, στο «Rolling Stone», το χαρακτήρισε «σχεδόν τέλειο άλμπουμ… που ενσάρκωσε το πνεύμα των Velvets». Και εκεί που όλα έδειχναν μαύρα για τον αμερικανό δημιουργό οι Ντέιβιντ Μπόουι και Μικ Ρόνσον ανέλαβαν πρωτοβουλία και έγιναν οι παραγωγοί του στο «Transformer», που αποτελεί άλμπουμ – ορόσημο για τη ροκ μουσική.

Ο Μπόουι πρόσφερε στον Ριντ την αναγκαία βοήθεια για να ξεκολλήσει η καριέρα του. Από την άλλη πλευρά ο Μικ Ρόνσον δημιούργησε έναν νέο ήχο (και πιο «έξυπνο» εμπορικά). Προσθέτει κιθάρα στο «Vicious» και το «Hangin’ Round» που είναι πολύ πιο φανταχτερό από αυτό που κυκλοφόρησε ο Ριντ με τους Velvet. Τα «Perfect Day», «Walk on the Wild Side» και «Goodnight Ladies» έχουν το ποπ βερνίκι που απαιτείται, διατηρώντας αναλλοίωτο το πνεύμα του Ριντ.

Ο ήχος και το στυλ του «Transformer» οδηγούν τον ακροατή σε διαφορετικές διαδρομές. Από το καμπαρέ στυλ του «Make Up» στο ροκ εν ρολ T-Rex του «Wagon Wheel» έως το punk του «Vicious» και τη λαχταριστή μπαλάντα του «Perfect Day». Με ειλικρινή και άμεσο τρόπο, ο Ριντ τραγούδησε για τις πιο σκοτεινές πλευρές της ζωής και τα νυχτερινά πλάσματα της πόλης. H αστική ποίηση (όχι με την ταξική έννοια) τα καταγράφει όλα. Τα τραγούδια του προσανατολισμένα στο να προκαλέσουν συναισθήματα, έχουν πάντα ένα θέμα σύγκρουσης.

ΤΟΥ ΜΑΚΗ ΜΗΛΑΤΟΥ 

THE RISE AND FALL OF ZIGGY STARDUST AND THE SPIDERS FROM MARS

David Bowie

Rock ‘n’ roll με κραγιόν

Οταν ο Bowie ρώτησε τον John Lennon τη γνώμη του για αυτό που κάνει, του απάντησε: «Είναι πολύ ενδιαφέρον αλλά είναι απλώς rock ‘n’ roll με κραγιόν». Υπάρχουν πολλοί λόγοι να μνημονεύουμε την επιδραστικότητα του David Bowie στην ποπ κουλτούρα του 20ού αιώνα αλλά αυτό το: «… με κραγιόν» είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικό. Ηταν ο άνθρωπος που ανέβασε στη ροκ σκηνή τις μεταμφιέσεις, τις άφυλες περσόνες, τα άλτερ έγκο του που γεννήθηκαν από συμπαντική φαντασία και ενέργεια. Χωρίς κανένα ίχνος υπερβολής η ροκ και ποπ μουσική μπορεί κάλλιστα να χωριστεί στην πριν και μετά David Bowie εποχή.

Την εποχή που δημιουργήθηκε το εξαιρετικό από κάθε άποψη: «The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders From Mars», o Marc Bolan έχει βάλει ήδη χρυσόσκονη στα μάγουλά του, το «Κουρδιστό πορτοκάλι» έχει βάλει την πανκ αναίδεια στην πραγματικότητα και έχει επιδράσει καταλυτικά στο εναλλακτικό στυλ ενώ η αισθητική του glam rock επιδρούσε στις εμφανίσεις όχι μόνο του David Bowie αλλά και του Lou Reed και του Iggy Pop ανοίγοντας το κεφάλαιο: «Rock ‘n’ Roll με κραγιόν».

Η ανθρωπότητα κοίταζε πλέον προς τον ουρανό όχι με φόβο και δέος όπως οι πρόγονοί μας αλλά με προσμονή και περιέργεια, καθώς τα διαστημόπλοια πηγαινοέρχονταν σε ένα – μέχρι χθες – άγνωστο και αφιλόξενο σύμπαν.

Ο David Bowie είχε πάει ήδη εκεί κι είχε επιστρέψει ως Ziggy Stardust. Αυτό το ανδρόγυνο άλιεν που θα πέσει στη Γη για να ηττηθεί, δεν είναι απλώς η πιο γνωστή και πετυχημένη από τις περσόνες που δημιούργησε ο Bowie αλλά το πλάσμα που με το ντύσιμο, την αισθητική, την ερμαφρόδιτη φύση του θα απελευθερώσει πολλούς και θα κάνει ένα σωρό «περίεργα πλάσματα» να αισθανθούν πως έχουν φωνή και υπόσταση. Δεν είναι τυχαίο που λίγο καιρό μετά την κυκλοφορία του δίσκου, το σύνθημα: «Bowie is Ziggy, Ziggy is God» εμφανιζόταν γραμμένο σε πολλούς τοίχους της αγγλικής πρωτεύουσας.

Εχοντας δίπλα του τον – για χρόνια – βασικό του συνεργάτη Mick Ronson στην κιθάρα, ο David Bowie συνδύασε αριστοτεχνικά στοιχεία από glam rock, pop κομψότητα, θορυβώδεις κιθάρες, και μικρές δόσεις από μελόδραμα, θέατρο και όπερα δημιουργώντας ένα κόνσεπτ άλμπουμ που έγραψε ιστορία και σταδιακά μπήκε στις περισσότερες από τις σοβαρές λίστες με τα «καλύτερα άλμπουμ όλων των εποχών» και αυτό επιβεβαιώθηκε με το ότι από το 2017 αποτελεί μέρος της περίφημης Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου όπου φιλοξενούνται «έργα με καλλιτεχνική, ιστορική και πολιτιστική αξία».

O Μάκης Μηλάτος είναι δημοσιογράφος, ραδιοφωνικός παραγωγός

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΑΛΕΞΙΟΥ 

EXILE ON MAIN STREET
Rolling Stones
Ηθελαν να πάνε πιο πέρα
Στο αιώνιο και ταυτόχρονα βασανιστικό ερώτημα που έχω θέσει στον εαυτό μου για το κορυφαίο rock άλμπουμ που ηχογραφήθηκε ποτέ: «Exile On Main Street» ή «White Album», η ζυγαριά γέρνει στο πρώτο λόγω μεγαλύτερής μου αδυναμίας στους Rolling Stones. Ηταν ο πρώτος διπλός δίσκος που θα ηχογραφούσαν και αυτό από μόνο του είχε μια βαρύτητα καθώς είχε προηγηθεί το αριστουργηματικό «Λευκό Αλμπουμ» των Beatles. Το γεγονός ότι οι Stones αναγκάστηκαν λόγω της βαριάς φορολογίας των στούντιο ηχογραφήσεων στην Αγγλία να βρεθούν «αυτοεξόριστοι» το διάστημα που χρειαζόταν στη Νότια Γαλλία έχοντας μαζί τους το φορητό στούντιο, έδινε μια επιπλέον ιδιαιτερότητα. Κανείς στην αρχή δεν ήξερε ότι οι Stones ήταν εκεί.
Ετσι ο Keith Richards νοίκιασε τη βίλα Nellcôte κοντά στη θάλασσα, στο Villefranche-sur-Mer. Αυτό που δεν δήλωσαν ποτέ επίσημα αλλά φαίνεται στο αποτέλεσμα των ηχογραφήσεών τους είναι ότι είχαν στο μυαλό τους το αμερικανικό κοινό. Οι Beatles είχαν διαλυθεί και ήταν η ώρα τους να κυριαρχήσουν απόλυτα στην Αμερική. Και το κατάφεραν με την περιοδεία του «Exile On Main Street» αφήνοντας στα κρύα του λουτρού τούς Led Zeppelin που αν και ήταν στα ντουζένια τους, η αμερικανική τους περιοδεία έμεινε στη σκιά των Stones.
Το γκρουπ πήγε στη Νότια Γαλλία με τις πιο ιδανικές συνθήκες. Ο Mick Jagger ήταν φρεσκοπαντρεμένος με την Bianca που ήταν τεσσάρων μηνών έγγυος στην Jade, ο Keith Richards είχε μαζί του την Annita Pallenberg και τα παιδιά τους και γενικά όλοι ήταν σε φόρμα, όπως και ο κιθαρίστας τους Mick Taylor που πλέον είχε δέσει με το γκρουπ και είχε τον σεβασμό όλων των υπολοίπων μελών. Μάλιστα ο Jagger παραδέχθηκε την αξία του καθώς λέγοντας «όλοι μάθαμε κάτι από τον Τέιλορ». Η διάθεσή τους ήταν να πάνε ακόμη πιο πέρα και να κάνουν ένα ακόμη καλύτερο άλμπουμ από το «Sticky Fingers» που είχε προηγηθεί, δουλεύοντας με τις καλύτερες συνθήκες. Πολλές φορές αυτό το «εκτός έδρας» δίνει φτερά, όπως και στους Rolling Stones.
Οι προθέσεις τους φάνηκαν από το πρώτο κιόλας κομμάτι του άλμπουμ, το απίθανο «Rocks Off» με τον «δαιμονισμένο ήχο», αλλά και το επόμενο «Rip This Joint». Τα πνευστά των Jim Price και Bobby Keys έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ηχογράφηση όπως και ο πιανίστας Nicky Hopkins που ήταν ισάξια μέλη τους. Το απίθανο τραγούδι όπου «χώρεσαν» όλες τις επιρροές τους ήταν το «Sweet Virginia». Η αυθεντική κόπια των δίσκου περιέχει 12 καρτ ποστάλ που είναι σπάνιο να τις βρει κανείς μέσα στις κόπιες που αλλάζουν χέρια σήμερα.
Ο Γιάννης Αλεξίου είναι μουσικός δημοσιογράφος