Ιστορίες από τον κόσμο της Τζόαν Ντίντιον

«Λύκοι» στο Σέντραλ Παρκ

Στις 19 Απριλίου 1989, μεταξύ 20.30 και 21.30, η 28χρονη Τρίσα Μέιλι, εργαζόμενη στην επενδυτική τράπεζα Salomon Brothers, έφτασε στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης για το καθημερινό τζόγκινγκ. Τέσσερις ώρες αργότερα βρέθηκε ξεγυμνωμένη, με εκτεταμένους μώλωπες από ξυλοδαρμό, σε σημείο που το αριστερό της μάτι είχε ξεκολλήσει από την κόγχη. Είχε χάσει επίσης το 75% του αίματός της και υπέφερε από υποθερμία. Ηταν ένα από τα 3.254 θύματα βιασμών που ανακοινώθηκαν μέσα στο 1989 για την αμερικανική μητρόπολη, αλλά το μοναδικό που ο κυβερνήτης Μάριο Κουόμο ξεχώρισε για να κηρύξει τον «ύστατο συναγερμό». Για την υπόθεση κατηγορήθηκαν πέντε ανήλικοι – 14 έως 16 ετών – με καθαρό μητρώο: τέσσερις Αφροαμερικανοί και ένας Latino. Η Τζόαν Ντίντιον αμφισβήτησε από την αρχή όχι μόνο την ενοχή των έξι, αλλά και το αφήγημα που η ίδια η πόλη οργάνωνε για τον εαυτό της. Το άρθρο της – 16.800 λέξεων! – στο «New York Review of Books» έλεγε πολλά ήδη από τον τίτλο: «Sentimental journeys». Η πόλη οργάνωνε το συναισθηματικό ταξίδι της προς την περιοχή όπου οι λευκοί απειλούνταν μονίμως από τους νεαρούς «λύκους». Εκεί όπου οι επιθέσεις σε λευκές γυναίκες ερμήνευαν επιφανειακά την αμερικανική ψύχωση χωρίς κανείς να ενδιαφέρεται στα σοβαρά για τις αντιφάσεις του τούρμπο καπιταλισμού, της παγκοσμιοποίησης και της απορρύθμισης. Καθώς δεν είχε ανεμπόδιστη πρόσβαση στη δικογραφία, η Ντίντιον ερευνούσε εκεί όπου ενεργοποιούνται όλες οι δυνάμεις της: στο περιθώριο του νεοϋορκέζικου Τύπου. Στις εφημερίδες «The City Sun» και «Amsterdam News», που διανέμονταν στις κοινότητες των μαύρων, βρήκε λεπτομέρειες για τον βιασμό, αλλά και μια υπόγεια κριτική στο σύστημα δικαιοσύνης. Οι πέντε κατηγορούμενοι ισχυρίζονταν ότι είχαν ομολογήσει υπό πίεση, οι λεπτομέρειες του περιστατικού που ο καθένας έδινε δεν ταίριαζαν μεταξύ τους, κι όμως καταδικάστηκαν σε φυλάκιση. Η απόφαση αυτή, υπονοούσε η Ντίντιον, ήταν το απαραίτητο βήμα «για να πάρουν οι λευκοί πίσω την πόλη τους», για να επιβεβαιωθεί το αφήγημα που η Νέα Υόρκη κρατούσε για τον εαυτό της. Για την ιστορία, το 2002 το Ανώτατο Δικαστήριο της αμερικανικής μητρόπολης ακύρωσε τις ποινές των πέντε ύστερα από την ομολογία τού κατά συρροήν βιαστή Ματίας Ρέις και την επανεξέταση DNA.

Το χαµόγελο της Νάνσι Ρέιγκαν

Η ανάληψη της προεδρίας των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής από τον Ρόναλντ Ρέιγκαν τον Ιανουάριο του 1981 οξύνει το πολιτικό αισθητήριο της Ντίντιον. Για το γέννημα θρέμμα του Σακραμέντο της Καλιφόρνιας, που κόβει σταδιακά τους οικογενειακούς δεσμούς με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, ο νέος πρόεδρος μοιάζει περισσότερο με «πρόεδρο κινηματογραφικού στούντιο ή παραγωγό». Το μεγαλύτερο πρόβλημα, πάντως, κρύβεται ξανά στη γενέτειρά της: είναι όλοι αυτοί οι σύμβουλοί του, τα φιλαράκια από την Καλιφόρνια που τον χρηματοδότησαν κι έχτισαν το προφίλ του. Δίπλα σ’ αυτούς, οι σύζυγοί τους, που οργανώνουν πάρτι στο Μπρέντγουντ του Σαν Φρανσίσκο, και πάνω απ’ όλες η αρχετυπική «εχθρός» της Ντίντιον: η Νάνσι Ρέιγκαν.

Οι δυο τους έχουν συναντηθεί ήδη την άνοιξη του 1968, όταν η πρώτη παίρνει συνέντευξη από τη δεύτερη, σύζυγο του τότε κυβερνήτη της Καλιφόρνιας, για λογαριασμό της «Saturday Evening Post» (το κομμάτι τιτλοφορείται «Pretty Nancy»). Εάν η Ρέιγκαν ήξερε πώς ένιωθε πραγματικά η νεαρή συντάκτρια που μπήκε στην κατοικία του Σακραμέντο δεν θα άνοιγε ποτέ την πόρτα και – κυρίως – δεν θα της χαμογελούσε. «Αυτό ήταν πιθανότατα το μεγαλύτερο λάθος μου» έγραψε αργότερα η Νάνσι Ρέιγκαν στα απομνημονεύματά της, με τίτλο «My turn». Οταν διάβασε το προφίλ που υπέγραφε η ανερχόμενη σταρ της δημοσιογραφικής παρατήρησης, ανακάλυψε ότι το χαμόγελό της περιγραφόταν σαν «σπουδή παγερής ανειλικρίνειας». Η τέως πρώτη κυρία των ΗΠΑ δεν συνήλθε ποτέ από το εμφανώς σαρκαστικό κομμάτι, το οποίο διέτρεχε μια παγιωμένη αντίληψη της δημοσιογράφου: αυτό που εκπροσωπούσαν οι Νάνσι Ρέιγκαν αυτού του κόσμου δεν ήταν το πραγματικό ενδιαφέρον για την πολιτική, αλλά ο σκηνοθετημένος ναρκισσισμός της δημόσιας εικόνας. Για να αποφύγει μάλιστα παρόμοια «στραβοπατήματα» η Ρέιγκαν θα οργάνωνε στο μέλλον με ακρίβεια χορογραφίας όλες τις συνεντεύξεις της. Ακριβώς το σχόλιο που ήθελε να κάνει η Ντίντιον: η πολιτική επρόκειτο πλέον να «σκηνοθετείται». Οι πρώην ηθοποιοί του Χόλιγουντ θα έγραφαν τώρα το σενάριο.

Η καρδιά του σκότους

Το δοκίμιό της για το Ελ Σαλβαδόρ («Salvador», 1983) ξεκινάει με την εικόνα των εγκαταλελειμμένων αμερικανικών ξενοδοχείων στην ακτή του Ειρηνικού. Τα «θέρετρα – φαντάσματα» σε έναν τόπο όπου «το έδαφος δεν είναι σταθερό» και «καμία αντίληψη οριστική». Η Ντίντιον γράφει φυσικά για ένα κράτος που βρίσκεται σε εμφύλιο: μεταξύ της στρατιωτικής κυβέρνησης και του Μετώπου Εθνικής Απελευθέρωσης Φαραμπούντο Μαρτί (FMLN), τον συνασπισμό 5 αριστερών ανταρτικών ομάδων. Στη δωδεκαήμερη περιήγησή της, κατά την οποία οι δοκιμασμένοι ανταποκριτές την παρατηρούν σαν εξωτικό πτηνό, αναζητά ενδεχομένως και ίχνη των ιστορικών δεσμών της Λατινικής Αμερικής με τη γενέθλια Καλιφόρνια. Αναζητά σίγουρα κάτι άλλο: τον φόβο και την παράνοια της ψυχροπολεμικής πατρίδας της. Για να κατανοήσει καλύτερα τη νέα εποχή στις ΗΠΑ πρέπει να βγει από το πλαίσιο. Εισέρχεται στην καρδιά του σκότους της Κεντρικής Αμερικής – το μότο στο δοκίμιό της προέρχεται από απόσπασμα του Κόνραντ -, μαθαίνει τις μάρκες των στρατιωτικών οχημάτων, ανακαλύπτει τις μεθόδους βασανιστηρίων, αρχίζει να κατανοεί «τους μηχανισμούς του τρόμου». Μαθαίνει, για παράδειγμα, ότι μια κυβερνητική οργάνωση – με χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ – που καταγγέλλεται για παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλάζει απλώς την ονομασία της για να αποφύγει τη δίωξη. Οπως πάντα, ο δημοσιογράφος μπορεί να ψάξει τις μεγάλες αμερικανικές ιστορίες όχι στο προσκήνιο, αλλά πίσω από τις σκηνές που παρατηρεί. Στα σκοτεινά δωμάτια όπου τα ονόματα αλλάζουν σημασία και οι συμφωνίες κλείνονται για να μακιγιάρουν την επικοινωνιακή πραγματικότητα. Ποιος θα φανταζόταν αργότερα ότι μέλη της αμερικανικής κυβέρνησης είχαν οργανώσει μυστικές προμήθειες όπλων στο Ιράν, παραβιάζοντας έτσι το εμπάργκο όπλων εναντίον της χώρας; Και ότι η περαιτέρω έρευνα θα αποκάλυπτε πως τα χρήματα που συγκεντρώθηκαν από την πώληση όπλων διατέθηκαν για τη χρηματοδότηση των ανταρτών Κόντρας της Νικαράγουας, παρακάμπτοντας την απαγόρευση χρηματοδότησης από το Κογκρέσο; Το μόνο που δεν ήθελε η Ντίντιον ήταν να την κατηγοριοποιήσουν ως ερευνητική δημοσιογράφο. Για το επόμενο βιβλίο της, «Miami», που παρακολουθεί τις ζωές των κουβανών εξορίστων στη Φλόριντα, θα διαμαρτυρηθεί στους εκδότες όταν διαβάζει την ιδιότητα αυτή στα δοκίμια. Το μόνο που διεκδικεί, όπως αναφέρει έκτοτε, είναι βιβλία «παρατήρησης και αναστοχασμού». Ισως οι περιγραφές της περιέχουν πολιτικώς αφελή σχόλια. Είναι, όμως, μια αφήγηση που προσπαθεί να συνταιριάξει τα κομμάτια ενός ραγισμένου κόσμου. Με τον ίδιο τρόπο που σωστικά συνεργεία τοποθετούν στο έδαφος, μπροστά στα μάτια όλων, τους πλαστικούς σάκους με τα θύματα ενός εμφυλίου πολέμου στην Κεντρική Αμερική.

Με την «Αλκηστη» του Ευριπίδη

Στη «Χρονιά της μαγικής σκέψης» (εκδ. Κέδρος, μτφ. Ξένια Μαυρομάττη, 2011), από τα διασημότερα ως γνωστόν έργα της, αναπλάθει την απώλεια του συζύγου της Τζον Γκρέγκορι Νταν, ο οποίος πεθαίνει από ανακοπή την προπαραμονή της Πρωτοχρονιάς του 2003. Το αυτοβιογραφικό βιβλίο αφηγείται ημέρες που «γέμιζαν με τον ήχο των φωνών» τους, με τα «κύματα και τα ξαφνικά βιώματα» της θλίψης, για μοναχικές νύχτες «ώστε να γυρίσει πίσω» ο νεκρός Τζον, για τη φοβερή εικόνα της άρνησης («για πρώτη φορά κατάλαβα πόση δύναμη έκρυβε η εικόνα των ποταμών, της Στυγός, της Λήθης, του πορθμέα με το μανδύα και το κουπί»), για εγχειρίδια αυτοβοήθειας οι συμβουλές των οποίων λειτουργούν σαν τελετουργικό, για όνειρα που διακόπτονται και επανέρχονται.

Σε έναν από τους μαιάνδρους των αναμνήσεων, η Ντίντιον ανακαλύπτει την «Αλκηστη» του Ευριπίδη, έργο που θυμόταν, όπως γράφει, «για τη μετάβαση από τη ζωή στο θάνατο» (σ.σ.: αναφέρεται στην προθυμία της βασίλισσας Αλκηστης να πεθάνει στη θέση του Αδμητου, καταδικασμένου σε θάνατο):

«Στη δική μου μνήμη, ο λόγος για τον οποίο η Αλκηστη δε μιλά είναι επειδή η ίδια αρνείται να μιλήσει. Ο Αδμητος, όπως το θυμόμουν εγώ, την πιέζει, και στο σημείο αυτό εκείνη όντως μιλά, προς μεγάλη του δυσφορία, αφού όπως αποδεικνύεται έχει αντιληφθεί τις πραγματικές του αδυναμίες που έχουν φανεί ξεκάθαρα. Ο Αδμητος, θορυβημένος, προσπαθεί να αποφύγει το ενδεχόμενο να ακούσει κι άλλα δυσάρεστα, καλώντας να οργανωθούν εορτασμοί. Η Άλκηστη συγκατατίθεται, μα παραμένει απόμακρη, μια άλλη. Η Αλκηστη, επιφανειακά, έχει επιστρέψει στον άντρα της και στα παιδιά της, είναι ξανά η νεαρή βασίλισσα της Θεσσαλίας, όμως το τέλος (το «δικό μου» τέλος) δε θα μπορούσε να θεωρηθεί ευτυχισμένο.

Από κάποιες απόψεις, τούτη η ιστορία… τουλάχιστον αναγνωρίζει ότι ο θάνατος “αλλάζει” τον άνθρωπο που έχει πεθάνει, αλλά γεννά νέα ερωτήματα για τη διαχωριστική γραμμή… Οι επιζώντες κοιτάζουν πίσω και βλέπουν οιωνούς, σημάδια που τους ξέφυγαν. Θυμούνται το δέντρο που μαράθηκε, το γλάρο που έπεσε στο καπό του αυτοκινήτου και κομματιάστηκε. Ζουν με σύμβολα. Διαβάζουν κρυφά μηνύματα στον καταιγισμό από ανεπιθύμητη αλληλογραφία στον υπολογιστή τους που δε χρησιμοποιούν πια, το πλήκτρο delete που σταματά να λειτουργεί, την κατά φαντασίαν εγκατάλειψη στην απόφασή τους να το αντικαταστήσουν»

(Με στοιχεία από τη βιογραφία «The last love song» του Tracy Daugherty, τη «Χρονιά της μαγικής σκέψης», εκδ. Κέδρος, και τα βιβλία «Let me tell you what I mean», 4th Estate, 2021, «Slouching towards Bethlehem», Farrar, Straus and Giroux, 2008, «The white album», FSG, 2009)