Από τον Οκτώβρη του 1917 στον Δεκέμβριο του 1991

Είναι, άραγε, πολλά ή λίγα τα 30 χρόνια για να ξεχαστεί η Ενωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, να θαφτεί βαθιά στο χρονοντούλαπο της ιστορίας και να «πνιγεί» στη ναφθαλίνη του;

Η απάντηση εξαρτάται, όπως πάντα, από το ποιος τη δίνει και από τη σκοπιά που τη δίνει. Το μόνο σίγουρο είναι πως το «τέλος της ιστορίας» δεν έχει έρθει, όπως πολλοί έσπευσαν να προφητεύσουν μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα της περιόδου 1989-91, που κορυφώθηκαν με τους τίτλους του τέλους που έπεσαν 74 χρόνια – στις 25 και 26 Δεκεμβρίου – μετά τον «Κόκκινο Οκτώβρη» του 1917.

Εξάλλου, οι λογαριασμοί που άνοιξε η πρώτη επιτυχημένη απόπειρα της εργατικής τάξης και των συμμάχων της να κατακτήσουν την εξουσία, προκειμένου να φτιάξουν μια κοινωνία που θα υπηρετεί τις δικές τους ανάγκες και συμφέροντα αντί για εκείνα των λίγων, δεν έχουν κλείσει. Μπορεί το πείραμα να απέτυχε και ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» να κατέρρευσε, όμως το οικοδόμημα του «υπαρκτού καπιταλισμού» γνωρίζει αλλεπάλληλες κρίσεις, που το κλονίζουν συθέμελα. Χωρίς, παράλληλα, να καταφέρνει να αναγεννηθεί, να εμπνεύσει και να αποδείξει πως δεν είναι γερασμένο.

Οι αιτίες είναι εδώ

Με απλά λόγια: Οι αντικειμενικές αιτίες που έκαναν τα κανόνια του θωρηκτού Αβρόρα να ηχήσουν και τους εξεγερμένους να πάρουν τα όπλα στα χέρια και να καταλάβουν τα Χειμερινά Ανάκτορα δεν έχουν εκλείψει. Και όσο αυτό συμβαίνει, πάντα ο κόσμος θα αναζητεί μια εναλλακτική – αν και διαφορετική από το κράτος του Στάλιν και του Χρουστσόφ, του Μπρέζνιεφ και του Γκορμπατσόφ. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα και η σημαντικότερη απειλή για το σημερινό σύστημα εξουσίας και όχι το εάν η Σοβιετική Ενωση και οι ηγέτες της ήταν καλοί ή κακοί. Πολύ περισσότερο δε καθώς το «φάντασμα του κομμουνισμού» δεν έχει πεθάνει, ενώ οι… απαγορευμένες λέξεις ψιθυρίζονται από ολοένα πιο πολλούς, κυρίως νέους, σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Ολα αυτά, μάλιστα, αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη διάσταση στη νέα «εποχή του πολέμου» που ζούμε – όπως θα διαπίστωνε, πιθανότατα, ο μεγάλος Ερικ Χόμπσμπαουμ εάν ήταν ακόμη εν ζωή. Ειδικά εάν συγκρίνουμε τα κυρίαρχα σήμερα μηνύματα και συνθήματα, τα εθνικιστικά παραληρήματα και τις επιθετικές ιαχές, με τις διακηρύξεις που σφράγισαν τα πρώτα βήματα του καθεστώτος μέσα στη «φωτιά» του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

«Η εργατοαγροτική κυβέρνηση (…) προτείνει σε όλους τους εμπόλεμους λαούς και τις κυβερνήσεις τους να αρχίσουν αμέσως διαπραγματεύσεις για μια δίκαιη, δημοκρατική ειρήνη (…) Που την ποθεί ολόψυχα η συντριπτική πλειοψηφία των εξαντλημένων, βασανισμένων και τυραννισμένων από τον πόλεμο εργατών και εργαζόμενων τάξεων όλων των εμπόλεμων χωρών, ειρήνη που οι ρώσοι εργάτες την απαιτούσαν με τον πιο κατηγορηματικό και επίμονο τρόπο ύστερα από την ανατροπή της τσαρικής μοναρχίας (…) Αμεση ειρήνη χωρίς προσαρτήσεις (δηλαδή, χωρίς αρπαγή ξένων εδαφών, χωρίς βίαιη ενσωμάτωση ξένων εθνοτήτων) και χωρίς επανορθώσεις».

Αυτά, ανάμεσα στα άλλα, σημείωνε η «έκκληση» που πρότεινε ο Λένιν και εγκρίθηκε την επόμενη ημέρα της επανάστασης – με την παράλληλη δέσμευση για δημοσιοποίηση όλων των μυστικών συμφωνιών που είχαν γίνει και για παραίτηση από την τήρησή τους. Ποιος, αλήθεια – εκτός, φυσικά, από όσους έχουν συμφέροντα στους πολέμους… – μπορεί να ισχυριστεί πως δεν αναγνωρίζει στα παραπάνω κάτι που έχει ανάγκη και σήμερα;

Γιατί και πώς;

Βεβαίως, τίποτα από όλα αυτά δεν μπορεί να δώσει απάντηση στο γιατί η ΕΣΣΔ κατέρρευσε – και πώς. Για την ακρίβεια, κάνουν την προσπάθεια να δοθεί απάντηση ακόμη πιο δύσκολη. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, μόνο οι αδαείς και οι ορκισμένοι αντίπαλοί της θα αποδεχτούν δύο από τις κυρίαρχες απόψεις: Αφενός, ότι αυτό συνέβη επειδή ουσιαστικά δεν ήταν παρά το προϊόν ενός ακόμη πραξικοπήματος, το οποίο απλώς κράτησε περισσότερο από όλα τα άλλα. Και αφετέρου, πως ό,τι συνέβη το 1989-91 ήταν ξαφνικό και απρόσμενο.

Η θεωρία του πραξικοπήματος είναι, αναμφίβολα, ιδιαιτέρως διαδεδομένη. Οσοι την επινόησαν και την υποστηρίζουν με φανατισμό ασφαλώς δεν θα αναζητήσουν για να διαβάσουν τη ζωντανή μαρτυρία του Αμερικανού Τζον Ριντ, όπως την αποτύπωσε το βιβλίο-ντοκουμέντο «Οι Δέκα Ημέρες που συγκλόνισαν τον Κόσμο», ούτε θα επιδιώξουν να δουν την ταινία «Οι Κόκκινοι», του Γουόρεν Μπίτι.

Οι υπόλοιποι, όμως, ίσως έχει αξία να αντιπαραβάλλουν τα γραφόμενα και δρώμενα εκεί με τις κυρίαρχες απόψεις. Και ταυτόχρονα, οφείλουν να αναρωτηθούν: Πώς κατάφερε, αλήθεια, ένα πραξικόπημα και οι ηγέτες του να πείσουν εκατομμύρια στρατιώτες στα ματωμένα χαρακώματα του δυτικού μετώπου να στρέψουν τα όπλα τους όχι ενάντια στους απέναντι, αλλά προς τους τσαρικούς αξιωματικούς τους; Και πώς, οι ίδιοι άνθρωποι, τα ξαναπήραν με αποφασιστικότητα και αυτοθυσία για να υπερασπίσουν το δικό τους νεαρό κράτος τόσο από τους «Λευκούς» όσο και από τους Γάλλους, Βρετανούς και Αμερικανούς που εισέβαλαν από την Ευρώπη και τους Ιάπωνες από την Απω Ανατολή;

Οσο για το «ξαφνικό» της κατάρρευσης, δεν μπορεί να υποστηριχθεί από καμία σοβαρή πολιτική και οικονομική θεωρία, από κανένα σοβαρό ιστορικό. Ουσιαστικά, η «στιγμή» της παραίτησης του Γκορμπατσόφ και της διαγραφής της ΕΣΣΔ από τους γεωγραφικούς χάρτες ήρθε να συμπυκνώσει όλα όσα είχαν συμβεί τα προηγούμενα χρόνια – μαζί και τον σκληρό και αδυσώπητο ανταγωνισμό με τη «Δύση», στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου.

Κυρίως, όμως, τα λάθη και τις αστοχίες, τις πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές που έγιναν χωρίς να συνάδουν με τα ιδεώδη και τους στόχους της επανάστασης, που επιδίωξε να φέρει τον λαό σε θέση υποκειμένου της ιστορίας και όχι αντικειμένου. Με αποτέλεσμα, αντί για ένα εργατικό, δημοκρατικό κράτος που θα είχε πάντα τον λαό σε θέση πρωταγωνιστή και ως αυτοσκοπό του την απονέκρωση, να δημιουργηθεί ένα «ψυχρό» μόρφωμα που υπηρετούσε τις νέες εκμεταλλευτικές σχέσεις στην παραγωγή.

Κάπως έτσι, λοιπόν, η ΕΣΣΔ τελείωσε – και δεν πρόκειται ποτέ να αναβιώσει, καθώς έτσι θα ήταν σαν η ιστορία να επαναλαμβάνεται ως φάρσα. Πάντως, δεν τελείωσε.

ΟΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ

Βλαντιμίρ Ιλιτς Ουλιάνοφ – Λένιν

Η επιστροφή του στη Ρωσία και την Αγία Πετρούπολη, μαζί με άλλα κορυφαία στελέχη των μπολσεβίκων, τον Απρίλιο του 1917, υπήρξε καταλυτική. Δύο περίπου μήνες μετά το τέλος του τσαρισμού, τη συγκρότηση των σοβιέτ και τη δημιουργία νέας κυβέρνησης, επιτάχυνε τις εξελίξεις και έλυσε τον γόρδιο δεσμό της «δυαδικής εξουσίας». Με τις «Θέσεις του Απρίλη», άλλωστε, ο πολυγραφότατος Λένιν έθεσε το ζήτημα της επανάστασης ως άμεσο καθήκον και όχι ως μακρινό στόχο, μη διστάζοντας να έρθει σε ευθεία σύγκρουση με άλλα ρεύματα του ΣΔΕΚΡ, που ήταν τότε πλειοψηφικά. Στην πορεία, βεβαίως, ήταν ο ίδιος που υποχρεώθηκε να κάνει επώδυνους συμβιβασμούς και υποχωρήσεις (όπως η Νέα Οικονομική Πολιτική). Παρά τον πρόωρο χαμό του, αποτελεί τον αδιαμφισβήτητο «εγκέφαλο» της επανάστασης και τον «πατέρα» της ΕΣΣΔ – όπως μαρτυρά και το γεγονός ότι το μαυσωλείο του, στην Κόκκινη Πλατεία, ουδείς τολμά να το απομακρύνει.

Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Στάλιν

Ο πολιτικός ο οποίος διαδέχθηκε τον Λένιν στο τιμόνι της νεαρής ΕΣΣΔ – χωρίς διόλου να είναι βέβαιο ότι έλαβε το «δαχτυλίδι» από αυτόν. Για την ακρίβεια, ο πρώτος είχε αφήσει μια «πολιτική διαθήκη» προς τα μέλη και τα στελέχη του κόμματος, με την οποία ουσιαστικά προσπαθούσε να τα αποτρέψει από το να επιλέξουν τον Στάλιν, με το επιχείρημα ότι ήταν πολύ συγκεντρωτικός και συνάμα είχε χαρακτηριστικά που δεν ταίριαζαν σε κομμουνιστή. Ο Στάλιν, ωστόσο, κυριάρχησε απολύτως, προχωρώντας και σε μαζικές εκκαθαρίσεις αντιπάλων και αντιφρονούντων, κυβερνώντας με σιδηρά πυγμή τη χώρα και επιβάλλοντας τη βίαιη και ταχεία εκβιομηχάνισή της – με τρόπο που περισσότερο παρέπεμπε σε μονάρχη. Το γεγονός ότι ήταν επικεφαλής κατά την εποποιΐα του σοβιετικού λαού και στρατού στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν αναιρεί τίποτε από τα προηγούμενα.

Λεβ Νταβίντοβιτς Μπρόνσταϊν – Λέον Τρότσκι

Οσοι έχουν διαβάσει το συγκλονιστικό μυθιστόρημα του Λεονάρδο Παδούρα, με τίτλο «Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά», δύσκολα θα αντιστάθηκαν στον πειρασμό να αναζητήσουν περισσότερα ιστορικά βιβλία και αρχεία για την πιο σκοτεινή ίσως περίοδο στην ιστορία της ΕΣΣΔ. Οταν ο Τρότσκι αποτελούσε ένα από τα έξι κορυφαία στελέχη της και ουσιαστικά το αντίπαλο δέος του Στάλιν, ο οποίος γνώριζε ότι χωρίς να τον βγάλει από τη μέση δεν επρόκειτο να κυριαρχήσει ποτέ πλήρως – κάτι που τελικά έγινε το 1940 στο Μεξικό, με τη δολοφονία του. Το γεγονός ότι φέρει το «φωτοστέφανο του μάρτυρα» και παραμένει ένα από τα διαχρονικά πιο γνωστά πρόσωπα της επανάστασης, έχοντας σφραγίσει αξιόλογα και μαζικά πολιτικά ρεύματα σε όλο τον κόσμο, δεν μπορεί να διαγράψει τις δικές του ευθύνες, ούτε να σβήσει τις «μαύρες στιγμές» στις οποίες ήταν πρωταγωνιστής.

Νικίτα Σεργκέγεβιτς Χρουστσόφ

Αναλαμβάνοντας την ηγεσία του ΚΚ μετά τον θάνατο του Στάλιν, το 1953, επιχείρησε να δώσει νέα πνοή στην ΕΣΣΔ. Συνδύασε την ελεγχόμενη «αποσταλινοποίηση» (αποκήρυξη των μαζικών διώξεων και κλείσιμο των γκουλάγκ) με μέτρα ανοίγματος της οικονομίας και βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου, καθώς και με μια πιο επιθετική διεθνή πολιτική. Επί των ημερών του, άλλωστε, επήλθε η ρήξη των σχέσεων με την Κίνα και η «Κρίση των Πυραύλων» με τις ΗΠΑ στην Κούβα. Το «πείραμα» διήρκεσε λίγο πάνω από μία δεκαετία, μέχρι την αποπομπή του, η οποία αποφασίστηκε ενόσω βρισκόταν σε διακοπές…

Λεονίντ Ιλιτς Μπρέζνιεφ

Μετά την εκπαραθύρωση του Χρουστσόφ ανέλαβε να φέρει την υπερδύναμη στον «ίσιο δρόμο». Το μοτίβο που επικράτησε ήταν αυτό της διαχείρισης και της πάση θυσία επιβίωσης, με αποφυγή μεγάλων αλλαγών και απότομων στροφών. Ο Μπρέζνιεφ ήταν ο δεύτερος μακροβιότερος ηγέτης του κόμματος και της ΕΣΣΔ μετά τον Στάλιν και στη διάρκεια της θητείας του, η οποία διήρκεσε σχεδόν δύο δεκαετίες, ουσιαστικά κρίθηκε οριστικά και αμετάκλητα η τύχη της χώρας και του εγχειρήματος.

Μιχαήλ Σεργκέγεβιτς Γκορμπατσόφ

Ο όγδοος και τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ, ο οποίος συνέδεσε το όνομά του με την κατάρρευσή της. Εχοντας ήδη διαγράψει μακρά πορεία στο κόμμα μέχρι το 1985, που ανέλαβε πρώτος γραμματέας, κατάφερε να επιβάλει την κυριαρχία του στο Πολίτμπιρο πολύ γρήγορα, μέσα σε ένα μόλις χρόνο, απομακρύνοντας παλιά στελέχη. Υιοθέτησε ένα πιο «λαϊκό» στυλ άσκησης εξουσίας και έθεσε σε εφαρμογή το δόγμα της «περεστρόικα» (αναδιάρθρωση), στην οποία είχε αναφερθεί για πρώτη φορά δημοσίως το 1984, καθώς και την «γκλάσνοστ» (διαφάνεια). Αντί να καταφέρει να δώσει νέα πνοή, όμως, οι εξελίξεις απέδειξαν ότι επιτάχυνε το τέλος – με τον ίδιο, μάλιστα, να ταπεινώνεται δημοσίως από τον Μπόρις Γέλτσιν, τον πρώτο πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας.