Το μπλουζ {LF}των λιμναζόντων υδάτων στη {LF}Μέση Ανατολή

Το 2021 έφερε σημαντικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, οι επιπτώσεις των οποίων επεκτείνονται βαθιά στο μέλλον. Η αποχώρηση των ΗΠΑ από το Αφγανιστάν αποτέλεσε την τελευταία ένδειξη ότι η περιοχή όχι απλώς αλλάζει ταχέως, αλλά και υποχωρεί στον κατάλογο των προτεραιοτήτων της διεθνούς κοινότητας.

Ηδη, είναι πολύ διαφορετική σε σύγκριση με εκείνη που γνώρισε ο κόσμος τις προηγούμενες δεκαετίες εξαιτίας, ανάμεσα στα άλλα, των πρόσφατων εξελίξεων στο μέτωπο της αραβοϊσραηλινής διαμάχης (ειδικά την υπογραφή των Συμφωνιών του Αβραάμ), της εκρηκτικής κατάστασης στον Λίβανο και της κρίσης στην Τυνησία. Πολλές από τις παραδοσιακές αντιλήψεις για την περιοχή – και εντός αυτής – δεν ισχύουν πλέον.

Η καταστροφική εισβολή των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ και η κατοχή του, το 2003, έχουν έκτοτε προκαλέσει μια δυσπιστία στην αμερικανική κοινή γνώμη αναφορικά με τις στρατιωτικές επεμβάσεις και προσπάθειες ανασυγκρότησης κρατών – με την αποχώρηση από το Αφγανιστάν να αποτελεί την πιο πρόσφατη εκδήλωση αυτής της απογοήτευσης. Οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η χώρα τους δεν είναι ιδιαιτέρως έμπειρη και ικανή στην προώθηση της δημοκρατίας και την οικοδόμηση θεσμών εκτός συνόρων. Από τη στιγμή δε που η επανάσταση των σχιστολιθικών κοιτασμάτων εξάλειψε ουσιαστικά την εξάρτησή τους από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής, οι ΗΠΑ έχουν περιορίσει το ενδιαφέρον τους για χώρες οι οποίες μοιάζουν απρόθυμες ή ανίκανες να εγκαθιδρύσουν πιο παραγωγικά πολιτικά και οικονομικά συστήματα για όλους.

Μπορεί κανείς, επίσης, να διαπιστώσει μια τάση δυσφορίας σε μεγάλα τμήματα του αραβικού κόσμου. Στο φόντο των εσφαλμένων επεμβάσεων των Αμερικανών στο Ιράκ, στη Λιβύη και στη Συρία, καθώς και της συνεχιζόμενης άνευ όρων στήριξής τους προς το Ισραήλ, παρά τη μακρά κατοχή εκ μέρους του παλαιστινιακής γης, οι Αραβες παύουν ολοένα και περισσότερο να έχουν αυταπάτες σε σχέση με την πολιτική των ΗΠΑ. Η συνέπεια δε είναι ότι ΗΠΑ και αραβικός κόσμος δεν βρίσκονταν ποτέ πιο μακριά μεταξύ τους.

Οι αραβικές εξεγέρσεις, που εκδηλώθηκαν πριν από μία δεκαετία, επιχείρησαν να επιβάλουν συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Ομως ο στόχος αυτός δεν προωθήθηκε και τώρα απειλείται σημαντικά στη μοναδική χώρα όπου τα κατάφερε. Η Τυνησία έγινε γνωστή ως πρότυπο πολιτικής ποικιλότητας, ειρηνικής μεταβίβασης της εξουσίας και ισότητας των φύλων. Τώρα, όμως, βρίσκεται στο έλεος των δικτατορικών πρακτικών ενός εκλεγμένου προέδρου, ο οποίος απολαμβάνει ευρεία λαϊκή στήριξη.

Κατ’ ανάλογο τρόπο, ο Λίβανος, που επί μακρόν ήταν ένα παράδειγμα πολυπολιτισμικότητας στην περιοχή, βρίσκεται πλέον κοντά στην πλήρη κατάρρευση, επειδή οι διεφθαρμένες πολιτικές των ελίτ αρνούνται να θέσουν τα συμφέροντα της χώρας πάνω από τα δικά τους.

Οσο για το αραβοϊσραηλινό μέτωπο, τη χρονιά που πέρασε δύο ηγέτες οι οποίοι έσπειραν το χάος στην ειρηνευτική διαδικασία – Ντόναλντ Τραμπ και Μπενιαμίν Νετανιάχου – έχουν εγκαταλείψει την πολιτική σκηνή. Στο Ισραήλ, όμως, η νέα κυβέρνηση έχει επικεφαλής της τον Ναφτάλι Μπένετ, η θέση του οποίου στο συγκεκριμένο θέμα είναι πιο ακραία και από εκείνη του προκατόχου του.

Πέρα δε από τα εκλογικά αποτελέσματα, το 2021 θα μείνει κυρίως στη μνήμη για τις συγκρούσεις ανάμεσα σε ισραηλινές δυνάμεις και Παλαιστίνιους στις συνοικίες Σεΐχ Τζαράχ και Σιλβάν της Ιερουσαλήμ και στη συνέχεια στη Γάζα. Περισσότερο από κάθε άλλη φορά στην ιστορία αυτής της διαμάχης, η διεθνής κοινότητα έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει αυτά τα επεισόδια μέσα από το πρίσμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δείχνοντας λιγότερη ανοχή απέναντι στις ισραηλινές παραβιάσεις τους.

Οσο για τις Συμφωνίες του Αβραάμ, δηλαδή τις διμερείς συμφωνίες με τις οποίες το Ισραήλ αποκατέστησε διπλωματικές σχέσεις με τέσσερις αραβικές χώρες (ΗΑΕ, Μπαχρέιν, Σουδάν και Μαρόκο) στα τέλη του 2020, αποδείχθηκαν άχρηστες για την ειρηνευτική διαδικασία. Αντ’ αυτού, επέτρεψαν στις υπογράφουσες χώρες να διασφαλίσουν πολιτικά και οικονομικά οφέλη από τις ΗΠΑ. Η κυβέρνηση Τραμπ ήλπιζε ότι οι συμφωνίες αυτές θα λειτουργούσαν ως αντίβαρο στο Ιράν, που τώρα διαθέτει έναν σκληροπυρηνικό πρόεδρο. Ομως, ουδεμία επίπτωση είχαν στην απόφαση της κυβέρνησης Μπάιντεν να ανανεώσει την πυρηνική συμφωνία με το Ιράν, ούτε έχουν καταστήσει πιο ήπια τη στάση του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους.

Η δε Σαουδική Αραβία, αν και δεν έλαβε μέρος σε αυτές τις συμφωνίες, μοιάζει να ενεργοποιείται παρασκηνιακά για να οικοδομήσει έναν αραβοϊσραηλινό συνασπισμό κατά της ιρανικής επιρροής στην περιοχή. Το βασίλειο έχει, επίσης, προχωρήσει σε άνευ προηγουμένου μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της οικονομικής και κοινωνικής φιλελευθεροποίησης, διατηρώντας για την ώρα ανέπαφο το πολιτικό του σύστημα.

Εν συντομία, ενώ η περιοχή διέρχεται μια περίοδο ταχύτατων αλλαγών, πολλά παραμένουν ίδια. Οι περισσότεροι άραβες ηγέτες αρνούνται να αποδεχτούν ότι ο δρόμος προς τη σταθερότητα και την ευημερία περνά μέσα από ισχυρούς θεσμούς, τον σεβασμό της διαφορετικότητας, τα οικονομικά συστήματα που περιλαμβάνουν τους πάντες και την ισότητα απέναντι στον νόμο για όλους τους πολίτες. Αντί αυτών, καταπιέζουν κάθε διαφωνία και ενισχύουν τις δικές τους θέσεις.

Στρέφοντας το βλέμμα προς τα εμπρός, η αραβοϊσραηλινή διαμάχη δείχνει να εισέρχεται σε μια νέα φάση. Οι Παλαιστίνιοι, ειδικά εκείνοι που ανήκουν στις νεότερες γενιές, δεν πιστεύουν πλέον ότι είναι δυνατή μια λύση δύο κρατών και, για τον λόγο αυτό, επαναπροσδιορίζουν τον αγώνα τους και τον επικεντρώνουν στα ίσα δικαιώματα και σε ένα πιθανό αποτέλεσμα που θα αφορά ένα και μοναδικό δημοκρατικό κράτος.

Πέρα από αυτή τη διαμάχη, ωστόσο, το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας στην περιοχή θα συνεχίσει να υποχωρεί. Εάν τα αραβικά κράτη επιθυμούν να συνεχίσουν να έχουν πραγματική ελπίδα για την επίτευξη ειρήνης, σταθερότητας και ευημερίας, θα είναι αναγκασμένα να ξεκινήσουν μια αξιόπιστη διαδικασία πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Και θα υποχρεωθούν να το κάνουν στο εσωτερικό τους.