Η πολιορκημένη δημοκρατία της Βραζιλίας

Περίπου 36 χρόνια μετά την έξοδό της από τη δικτατορία, η Βραζιλία ακροβατεί στο χείλος μιας αυταρχικής αβύσσου. Η χρονιά που έρχεται θα δείξει κατά πόσο οι νεαροί ακόμη δημοκρατικοί θεσμοί μπορούν να αντισταθούν σε μια ολομέτωπη επίθεση ενός λαϊκιστή προέδρου, ο οποίος δείχνει αποφασισμένος να παραμείνει στην εξουσία με κάθε μέσο.

Η εκλογή του Ζαΐρ Μπολσονάρο το 2018 οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην κινητοποίηση δεξιών ομάδων που απαιτούσαν οικονομική φιλελευθεροποίηση και στην εκτεταμένη αποστασιοποίηση από τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα της χώρας και από τα χρόνια σκάνδαλα διαφθοράς τους. Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, ο Μπολσονάρο έχτισε την πολιτική του βάση αξιοποιώντας αυτές τις δύο δεξαμενές, επωφελούμενος παράλληλα της στήριξης ενός σημαντικού γραφειοκρατικού μηχανισμού, ο οποίος είχε φροντίσει γενικώς να μην εμπλέκεται στην πολιτική: του στρατού.

Οι δύο υποσχέσεις του Μπολσονάρο – η φιλελευθεροποίηση της οικονομίας και η αντιμετώπιση της διαφθοράς – αποδείχθηκαν κενό γράμμα. Το 2020, ο Σέρτζιο Μόρο, το αστέρι του δικαστικού σώματος που ήταν υπεύθυνος για τη φυλάκιση του πρώην προέδρου Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα με τις κατηγορίες της διαφθοράς πριν από τις εκλογές του 2018, παραιτήθηκε από τη θέση του υπουργού Δικαιοσύνης του Μπολσονάρο. Ο Μόρο ήταν, όμως, η βασική φυσιογνωμία που πρόσφερε την όποια αξιοπιστία στην εικόνα του Μπολσονάρο ως πολέμιου της διαφθοράς. Μετά δε την αποχώρησή του, άρχισαν να αποκαλύπτονται σκάνδαλα με πρωταγωνιστές μέλη της οικογένειας του προέδρου και η περίφημη ομάδα κρούσης «Car Wash» κατά της διαφθοράς διαλύθηκε.

Επίσης, έχοντας παρουσιάσει τον εαυτό του ως κάποιον «εκτός συστήματος» (αν και με θητεία 28 ετών ως ομοσπονδιακός βουλευτής), ο Μπολσονάρο είχε υποσχεθεί ότι δεν θα έκανε καμία υποχώρηση απέναντι σε μικρότερα κόμματα, με αντάλλαγμα τη στήριξή τους. Τελικά, έφτασε να εξαρτάται από αυτά, διαπραγματευόμενος μάλιστα προκλητικά τη διασφάλιση χρηματοδοτικών πόρων που θα μπορούσαν να διασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Συγκροτώντας, έτσι, μια συμμαχία με τον πρόεδρο της Βουλής Αρθουρ Λίρα, ο Μπολσονάρο κατάφερε να αποκρούσει 139 διαφορετικές προτάσεις μομφής εις βάρος του, που είχαν κατατεθεί από πάνω από 1.550 πρόσωπα και 500 οργανώσεις και φορείς (συγκριτικά, το Κογκρέσο είχε λάβει 68 τέτοιου είδους αιτήματα κατά της Ντίλμα Ρουσέφ την περίοδο 2011-16, η οποία τελικά καταδικάστηκε και απομακρύνθηκε από τη θέση της προέδρου).

Ισως, όμως, το στοιχείο εκείνο της προεδρίας Μπολσονάρο που χρήζει της μεγαλύτερης προσοχής είναι η παρουσία εντός της κυβέρνησής του υψηλόβαθμων στρατιωτικών. Οπως σημειώνει ο έφεδρος συνταγματάρχης του βραζιλιάνικου στρατού Μαρσέλο Πιμεντέλ, ο Μπολσονάρο δεν είχε ανάγκη να είναι μέλος κανενός κόμματος μετά το 2019, καθώς είχε ήδη τη στήριξη του ντε φάκτο Κόμματος του Στρατού. Αυτό αντιπροσωπεύει μια επικίνδυνη πολιτικοποίηση των ενόπλων δυνάμεων, με σοβαρές επιπτώσεις για το πολιτικό σύστημα.

Οι κρίσεις του δημόσιου χρέους, η δημοσιονομική κακοδιαχείριση και ο υπερπληθωρισμός της δεκαετίας του ’80 διάβρωσαν το κύρος των ενόπλων δυνάμεων της Βραζιλίας και θα έπρεπε να έχουν θέσει τέλος στις πολιτικές τους φιλοδοξίες. Ομως ο Μπολσονάρο έχει προσφέρει σε ορισμένους στρατηγούς μια άλλη γεύση από εξουσία. Ο αντιπρόεδρός του Χάμιλτον Μουράο είναι ένας εν αποστρατεία στρατηγός. Το 2018, υπήρχαν 2.765 εν ενεργεία και εν αποστρατεία στρατιωτικοί σε πολιτικές θέσεις της ομοσπονδιακής κυβέρνησης – ως το 2020, ο αριθμός τους εκτινάχθηκε στις 6.157. Η κυβέρνηση της Βραζιλίας διαθέτει σήμερα, αναλογικά, περισσότερους αξιωματικούς του στρατού σε θέσεις υπουργών σε σύγκριση με εκείνη της Βενεζουέλας. Στρατιωτικοί διοικούν, επίσης, το ένα τρίτο περίπου των κρατικά ελεγχόμενων επιχειρήσεων, απολαμβάνοντας υψηλούς μισθούς.

Εχοντας ανακτήσει τους μοχλούς της κρατικής εξουσίας, οι ένοπλες δυνάμεις πρέπει να χρεωθούν και το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την καταστροφική απάντηση της χώρας απέναντι στην Covid-19. Ενώ ο επίσημος αριθμός των θυμάτων φτάνει τις 600.000, ο πραγματικός είναι σίγουρα πολύ υψηλότερος. Τον Οκτώβριο του 2021, μια επιτροπή έρευνας της Γερουσίας κατηγόρησε την κυβέρνηση Μπολσονάρο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας όσον αφορά τις παραπλανητικές πολιτικές που εφάρμοσε στην πανδημία.

Από τον Ιούνιο του 2020 ως τον Μάρτιο του 2021, το υπουργείο Υγείας είχε στο τιμόνι του τον στρατηγό Εντουάρντο Παζουέλο, ο οποίος αποδείχθηκε ανίκανος να διαπραγματευθεί με την Pfizer την προμήθεια εμβολίων. Αυτό έθεσε το υπόβαθρο για ένα δεύτερο επιθετικό κύμα μολύνσεων, στη διάρκεια του οποίου ο ίδιος αποδείχθηκε ακόμη πιο ανίκανος, καθώς απέτυχε να οργανώσει μια πανεθνική αντιμετώπιση.

Ο Παζουέλο δεν αποτελεί εξαίρεση. Σε όλο το εύρος της κυβέρνησης Μπολσονάρο, οι στρατιωτικοί χρεώθηκαν θέσεις για τις οποίες δεν διέθεταν τα αναγκαία προσόντα και γνώσεις προκειμένου να ανταποκριθούν. Ενώ ο στρατός διατηρεί μια σκληρή ιεραρχία, οι τεχνοκρατικές δημόσιες υπηρεσίες της Βραζιλίας έχουν την τάση να ανέχονται υπαλλήλους πιο καινοτόμους και αυτόνομους στις αποφάσεις τους σε σύγκριση με πολλές άλλες χώρες. Την ώρα που οι αξιωματικοί του στρατού δεν τολμούν να αμφισβητήσουν τις εντολές των ανωτέρων τους, η ανοιχτή διαβούλευση αποτελεί κεντρικό στοιχείο της δημοκρατίας και μια αρχή ζωτικής σημασίας για μια αποτελεσματική δημόσια διοίκηση.

Οι προεδρικές εκλογές του 2022 θα είναι μια αποφασιστική στιγμή για τη Βραζιλία. Μένει να φανεί κατά πόσο οι αντίπαλοι του Μπολσονάρο θα είναι ικανοί να συγκεντρώσουν σημαντική υποστήριξη για μια εναλλακτική λύση. Ενα πράγμα είναι, όμως, καθαρό: μια δεύτερη θητεία για τον Μπολσονάρο και τους στρατιωτικούς που τον στηρίζουν θα αντιπροσωπεύει μια τεράστια απειλή για την κοινωνία και τους δημοκρατικούς θεσμούς της Βραζιλίας. Παρά το γεγονός ότι δεν θα σήμαινε επιστροφή στην εποχή των στρατιωτικών πραξικοπημάτων, αυτό θα συνέβαινε μόνο επειδή ο στρατός βρίσκεται ήδη στην εξουσία – και έχει κάθε πρόθεση να παραμείνει εκεί.