Ανοίγοντας {LF}εκ νέου τον κόσμο {LF}και τον εαυτό μας

Κοντεύουμε δύο χρόνια σε αυτό το αθέμιτο πείραμα του τι συμβαίνει ότι κλείνουν με κλαγγή τα εθνικά σύνορα σε έναν παγκοσμίως αλληλεξαρτώμενο κόσμο. Φορτία μένουν αζήτητα στα λιμάνια ενώ φορτηγά πλοία επιπλέουν στα ανοιχτά για εβδομάδες. Μετανάστες εργαζόμενοι καθηλώνονται. Πλούσιες χώρες μαζεύουν εμβόλια για μελλοντική χρήση ενώ οι φτωχότερες τα χρειάζονται άμεσα. Τι έχουμε μάθει για τον εθνικισμό και την παγκοσμιοποίηση που να μπορούμε να μεταφέρουμε σε ένα μετα-πανδημικό (αν όχι μετα-Covid) μέλλον;

Αυτή την ερώτηση σκεφτόμουν όταν αποφάσισα να ταξιδέψω οδικώς ανά τις ΗΠΑ, αντί για το εξωτερικό (λόγω των πανδημικών περιορισμών). Η αγροτική έκταση της αμερικανικής ενδοχώρας είναι από μόνη της κάτι σαν ξένη χώρα για ανθρώπους όπως εγώ – μία μη λευκή, πτυχιούχος πανεπιστημίου, κάτοικος αστικού κέντρου από τα βορειοανατολικά. Πέρασα με το αυτοκίνητο αυτοσχέδιες πινακίδες σε χωράφια με καλαμπόκια που κατήγγελλαν τις αμβλώσεις και διαμαρτύρονταν για τα αιολικά πάρκα. Είδα σταυρούς φωτισμένους με προβολείς να δεσπόζουν σε αυτοκινητόδρομους και περισσότερες σημαίες του Τραμπ από ό,τι μπόρεσα να μετρήσω. Επιστρέφοντας σπίτι έπειτα από σχεδόν 14.000 χιλιόμετρα, αναγνώρισα αυτή τη συγκεκριμένη Αμερική, τουλάχιστον επιφανειακά, να περπατά προκλητικά στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου, με κόκκινες, λευκές και μπλε γραμμές μπογιάς στο πρόσωπο, ανεμίζοντας σημαίες της Συνομοσπονδίας, φωνάζοντας «USA! USA!».

Μια «φυσιολογική» χρονιά, θα είχα περάσει μέρος του Ιανουαρίου στην Ινδία ως επισκέπτρια καθηγήτρια σε ένα πανεπιστήμιο στο Αχμενταμπάντ. Τον Ιανουάριο του 2020, παρακολούθησα έντρομη ινδουιστές εθνικιστές τραμπούκους να εισβάλλουν στο πανεπιστήμιο Τζαβαχαρλάλ Νεχρού, απειλώντας φοιτητές αντίπαλους του κυβερνώντος Κόμματος Μπαρατίγια Τζανάτα (BJP). Ο πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι έχει κάνει εαυτόν το πρόσωπο ενός χυδαίου ινδουιστικού σοβινισμού, κοιτάζοντας αυτάρεσκα από διαφημιστικές πινακίδες και επιδεικνύοντας ένα νέο lockdown look ως μακρυμάλλης ασκητής.

Κανονικά, θα είχα επίσης επισκεφθεί τη Βρετανία, το επίκεντρο της ιστορικής μου έρευνας. Εκεί, ο δεξιός εθνικισμός φορά το παχουλό πρόσωπο του πρωθυπουργού Μπόρις Τζόνσον. Μοιάζει τρελό να το λέει κανείς, όμως η Covid-19 υπήρξε κάτι σαν ευλογία για αυτόν τον μεγαλόστομο Brexiteer, τόσο επιτρέποντας στη Βρετανία να θέσει το δικό της εμβολιαστικό χρονοδιάγραμμα όσο και αποσπώντας την προσοχή – τουλάχιστον για λίγο – από τις σχετιζόμενες με το Brexit διαταραχές των εμπορικών συναλλαγών.

Ομως η κυβέρνηση Τζόνσον τρεκλίζει από το ένα σκάνδαλο στο άλλο, όλα οφειλόμενα στην ανικανότητα, τη σκληρότητα και την κατάφωρη διαφθορά – πιο πρόσφατα, όσον αφορά την ανάθεση συμβολαίων για τεστ Covid-19. Οποτε ζορίζεται, ο Τζόνσον στρέφεται στον Τσόρτσιλ. Τον Οκτώβριο, επικαλέστηκε δεόντως τον βρετανό ήρωα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην αγόρευσή του στο συνέδριο των Τόρις – ένας υποτονικός εορτασμός του βρετανικού «πνεύματος».

Τα κόμματα του Τραμπ, του Μόντι και του Τζόνσον επαναλαμβάνουν παλιά εθνικιστικά τσιτάτα, κινητοποιώντας ρατσισμό, ξενοφοβία και ισλαμοφοβία προκειμένου να παραγάγουν ένα μεθυστικό χαρμάνι παραπόνων και πεποίθησης ανωτερότητας. (Και οι τρεις τυχαίνει επίσης να διεξάγουν πολιτισμικούς πολέμους για το πώς πρέπει να γράφεται και να τιμάται η εθνική ιστορία). Φυσικά, οι ίδιες κυβερνώσες ελίτ μοιάζει να μην έχουν κανένα πρόβλημα με τις ξένες διασυνδέσεις που εξυπηρετούν τα δικά τους συμφέροντα. Η αμερικανική πολιτεία της Νότιας Ντακότα – που έχει ως κυβερνήτη έναν φανατικό τραμπικό και παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά μολύνσεων από Covid-19 στις ΗΠΑ – αποκαλύφθηκε από τα Pandora Papers ως ένας παγκόσμιος παράδεισος για όσους ξεπλένουν μαύρο χρήμα και όσους φοροαποφεύγουν. Οι Τόρις τρέφονται από δωρεές ρώσων ολιγαρχών, που εκμεταλλεύονται τους χαλαρούς νόμους περί δυσφήμησης της Βρετανίας προκειμένου να μηνύουν τους δημοσιογράφους που τους ερευνούν. Η κυβέρνηση Μόντι έχει χαλαρώσει διάφορους περιορισμούς όσον αφορά τις ξένες επενδύσεις στην Ινδία, την ώρα που εμποδίζει αλλοδαπούς να κάνουν δωρεές σε φιλανθρωπικές οργανώσεις. Είναι παγκοσμιοποίηση για τους πλούσιους, εθνικισμός για τους φτωχούς.

Και εντούτοις, όπως έδειξε η πανδημία, αυτού του είδους ο εθνικισμός, ανεξαρτήτως των λόγων που κάνουν τους ανθρώπους να τον ενστερνίζονται, θα καταβροχθίσει αδίστακτα τους δικούς του. Μόνο την 6η Ιανουαρίου, 3.964 άνθρωποι στις ΗΠΑ πέθαναν από Covid-19. Υποστηρικτές του Τραμπ έχουν πειστεί από κυνικούς πολιτικούς να απορρίπτουν ακόμα κι εκείνες τις κυβερνητικές υπηρεσίες που θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν, ιδιαίτερα την πρόβλεψη της προσιτής οικουμενικής ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Η αντίσταση στον ρόλο των «ειδικών» τροφοδοτεί τώρα ένα αυτοκτονικό – ακόμα και δολοφονικό – αντιεμβολιαστικό κίνημα, ενώ ορισμένοι υποστηρικτές του Τραμπ γιούχαραν και τον ίδιο τον δημαγωγό όταν προσυπέγραψε χλιαρά τα εμβόλια.

Στο μεταξύ, η Βρετανία πέρασε από το να έχει τον υψηλότερο αριθμό κατά κεφαλήν μολύνσεων Covid-19 στη Δυτική Ευρώπη στο να αντιμετωπίζει ελλείψεις εφοδιασμού και πληθωρισμό ενισχυμένα από το Brexit. Ειδικά το δεύτερο μισό του 2021, τα κόστη της ενέργειας εκτοξεύτηκαν, και τα πρατήρια καυσίμων συχνά στέρευαν, λόγω έλλειψης διαθέσιμων οδηγών βυτιοφόρων για τον ανεφοδιασμό τους.

Στην Ινδία, ο Μόντι πραγματοποιούσε προεκλογικές συγκεντρώσεις-υπερμεταδότες και επέτρεπε σε ένα μεγάλο θρησκευτικό φεστιβάλ να πραγματοποιηθεί κανονικά, την ώρα που ο ιός άρχιζε να εκτοξεύεται. Επικριτές των κυβερνητικών χειρισμών έχουν φιμωθεί και συλληφθεί.

Ο κόσμος της δεκαετίας του 2020 καίγεται, πνίγεται, μολύνεται, πεθαίνει. Καμία ποσότητα μεγαλόστομου εθνικισμού δεν θα τερματίσει την παγκόσμια μάστιγα της πανδημίας ούτε θα σταματήσει τις καταστροφές της κλιματικής αλλαγής.

Αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε είναι έναν νέο διεθνισμό – που δεν θα περιλαμβάνει την εισβολή σε άλλες χώρες ή την εξυπηρέτηση των αναγκών ολιγαρχών και δισεκατομμυριούχων. Για να το πετύχουμε αυτό, ωστόσο, χρειαζόμαστε νέες εκδοχές του εθνικισμού. Εναν εθνικισμό που κάνει τις χώρες να ανταγωνίζονται η μία την άλλη προκειμένου να ηγηθούν της παγκόσμιας μάχης για τον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, αντί να κουνούν το δάχτυλο στην Κίνα ή να κατηγορούν τους καταναλωτές στις αναπτυσσόμενες χώρες επειδή θέλουν αυτοκίνητα, κλιματιστικά και άλλες τεχνολογίες που Αμερικανοί και Ευρωπαίοι θεωρούν από καιρό ως δεδομένες. Εναν εθνικισμό που πολεμά τη φτώχεια και την εξαθλίωση χωρίς να υποδαυλίζει τον ταυτοτικό διχασμό. Εναν εθνικισμό που ενισχύει τον μηχανισμό της δημοκρατίας ως ιδανικής μορφής διακυβέρνησης, αντί να τον διαλύει μέσω του νεποτισμού, της διαφθοράς και της απομάγευσης.

Αυτόν τον εθνικισμό πρέπει να λαχταράμε. Για να τον επιτύχουμε, το εκ νέου άνοιγμα των συνόρων πρέπει να συμπέσει με ένα άνοιγμα του μυαλού.