Η Covid-19 {LF}και η άνοδος {LF}του ψηφιακού καπιταλισμού

Το ξέσπασμα της πανδημίας Covid-19 έκανε ξαφνικά κάθε κοινωνία να φοβάται την επαφή πρόσωπο με πρόσωπο. Εστιατόρια, καφετέριες, αίθουσες συναυλιών και άλλοι πολιτιστικοί χώροι που είναι απαραίτητοι για έναν ακμάζοντα αστικό πολιτισμό έκλεισαν, σε ορισμένες χώρες για περισσότερο από έναν χρόνο, προκειμένου να προστατευτούν οι πολίτες από τον κίνδυνο μόλυνσης και να αποτραπεί η καταστροφή των συστημάτων Υγείας. Η ζωή υποχώρησε στο οικογενειακό κύτταρο και το βάρος του άγχους και της απογοήτευσης μεγάλωσε.

Κατά τη διάρκεια των lockdown που επέβαλαν πολλές κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις έλαβαν μέτρα για να επιτρέψουν στους ανθρώπους να εργάζονται εύκολα στο Διαδίκτυο, να αγοράζουν αγαθά χωρίς να χρειάζεται να μπουν σε ένα κατάστημα και να διασκεδάζουν χωρίς να βγαίνουν έξω. Οι μεγάλοι νικητές ήταν εταιρείες όπως η Amazon, η Apple και το Netflix, των οποίων η αγοραία αξία έχει εκτοξευθεί κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Αυτός ο λεγόμενος ψηφιακός καπιταλισμός εξαρτάται ακριβώς από τη μείωση των φυσικών αλληλεπιδράσεων και την απαλλαγή από την ανάγκη για κατ’ ιδίαν συναντήσεις. Η Covid-19 έχει κάνει πολλές δραστηριότητες εικονικές, για παράδειγμα, οι διαβουλεύσεις στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης συχνά διεξάγονται πλέον εξ αποστάσεως. Η πανδημία επέτρεψε έτσι στους κυρίαρχους παίκτες στις ψηφιακές βιομηχανίες να διεξαγάγουν ένα πείραμα πλήρους κλίμακας σχετικά με την αφομοίωση του φυσικού από τον εικονικό κόσμο.

Προκειμένου να κατανοήσουμε γιατί η ψηφιακή οικονομία συμβαδίζει με την ανάγκη να προστατευθεί κάποιος από την πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση, βοηθάει να διαβάσουμε (ή να ξαναδιαβάσουμε) το σημαντικό βιβλίο του 1948 του γάλλου οικονομολόγου Ζαν Φουραστιέ «Η μεγάλη ελπίδα του 20ού αιώνα». Ο Φουραστιέ πρόσφερε ένα αισιόδοξο όραμα για τον κόσμο που έρχεται: μετά την αγροτική κοινωνία, που καλλιεργούσε το έδαφος, και τη βιομηχανική κοινωνία, που δούλευε με την ύλη, τα ανθρώπινα όντα στην κοινωνία των υπηρεσιών θα καλλιεργούσαν επιτέλους τον εαυτό τους. Η εκπαίδευση, η υγεία και ο ελεύθερος χρόνος θα ήταν κεντρικοί για τον νέο κόσμο.

«Ο πολιτισμός του τριτογενούς τομέα θα είναι λαμπρός. Το ήμισυ ή τα 3/4 του πληθυσμού θα απολαμβάνουν τα πλεονεκτήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης» έγραψε ο Φουραστιέ. «Μέσα σε λίγες γενιές, η πρωτοβουλία ακόμη και στην εργασία με χαμηλή ειδίκευση και η ποικιλομορφία των μέσων μεταφοράς και των ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων θα ευνοήσουν τις ατομικιστικές τάσεις των ανθρώπινων όντων». Ως εκ τούτου, κατέληξε: «Ερχεται η ώρα που η ιστορία θα έχει προχωρήσει αρκετά ώστε τα ανθρώπινα όντα να μπορούν νόμιμα να προσπαθήσουν να επεξεργαστούν τη φιλοσοφία της νέας εποχής και να εργαστούν σε ένα λιγότερο καταπιεστικό σκοτάδι προς μια δραματική γέννηση. Απελευθερώνοντας την ανθρωπότητα από την εργασία που μπορεί να εκτελέσει η άψυχη ύλη για λογαριασμό της, η μηχανή πρέπει να μας οδηγήσει σε δουλειές που, από όλα τα δημιουργημένα όντα, μόνο τα ανθρώπινα όντα μπορούν να εκτελέσουν: εκείνες της πνευματικής κουλτούρας και της ηθικής βελτίωσης».

Η ιδέα της μετάβασης σε μια τέτοια κοινωνία προκάλεσε πολλά σχόλια, αλλά όλοι εντόπισαν ένα κεντρικό πρόβλημα: περίμενε έναν κόσμο χωρίς οικονομική ανάπτυξη. Ο ίδιος ο Φουραστιέ δεν είχε καμία αμφιβολία ότι η κοινωνία των υπηρεσιών με το να μην υπόκειται πλέον στην εισβολή των μηχανών θα εξαφάνιζε την ανάπτυξη. Εάν το εμπόρευμα που πουλάει ένα άτομο είναι ο χρόνος που ξοδεύει με άλλους, τότε η ανάπτυξη περιορίζεται εξ ορισμού από τον διαθέσιμο χρόνο.

Χωρίς ψηφιακή τεχνολογία, όλοι οι εργαζόμενοι στον κλάδο των υπηρεσιών δεν έχουν οικονομίες κλίμακας που θα επέτρεπαν σε έναν μόνο πάροχο να προσεγγίσει έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό πελατών. Η έννοια των οικονομιών κλίμακας – σύμφωνα με τις οποίες μια επιχείρηση μπορεί να αυξήσει την παραγωγή διατηρώντας το κόστος της το ίδιο ή το αυξάνει ελάχιστα – είναι θεμελιώδης στην οικονομική ανάλυση. Επιτρέπει σε μια επιχείρηση να θέσει σε κίνηση έναν κύκλο: όσο μεγαλώνει η πελατειακή της βάση τόσο περισσότερο ευδοκιμεί η επιχείρηση. Διαφορετικά, πέρα ​​από ένα συγκεκριμένο μέγεθος, η εταιρεία είναι καταδικασμένη σε στασιμότητα.

Η επίτευξη του μέγιστου οφέλους από τις οικονομίες κλίμακας στον τομέα των υπηρεσιών απαιτεί νέες τεχνολογίες που μπορούν να αυξήσουν τον αντίκτυπο των παραγωγών. Ο κινηματογράφος και η τηλεόραση, για παράδειγμα, επέτρεψαν στους ηθοποιούς να παίξουν μπροστά σε όλο και μεγαλύτερο κοινό. Χρειάστηκε πολύς χρόνος και πολλές δοκιμές και λάθη για να βρεθεί μια λύση στο πρόβλημα κόστους. Αλλά η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στη σημερινή αναδυόμενη ψηφιακή κοινωνία: πρέπει μόνο να μετατρέψουμε τα ανθρώπινα όντα από σάρκα και πνεύμα σε σύνολα δεδομένων – κομμάτια πληροφοριών για την υγεία μας ή τις επιθυμίες μας – ώστε να γίνουμε μέρος του ψηφιακού κόσμου, όπου είναι εφικτό να μας διαχειρίζονται από αλγόριθμους. Για να επιτευχθεί «αποτελεσματικότητα», όλοι πρέπει να γίνουν δεδομένα που μπορούν να υποβληθούν σε επεξεργασία από δεδομένα.

Το λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης θα μπορεί να θεραπεύει, να συμβουλεύει και να ψυχαγωγεί απεριόριστο αριθμό πελατών, υπό την προϋπόθεση ότι έχουν ψηφιοποιηθεί εκ των προτέρων. Οταν ένα ρολόι στον καρπό μου αναλύει τα ζωτικά μου σημάδια, ένας αλγόριθμος μπορεί να αναπτύξει μια προσαρμοσμένη λύση στα προβλήματα υγείας μου. Η προφητική ταινία «Her» του 2013 απεικονίζει μια τεχνητή νοημοσύνη που είναι ερωτευμένη με πολλά εκατομμύρια ανθρώπους ταυτόχρονα. Αυτή είναι η υπόσχεση που ανακοίνωσε ο Homo digitalis: ενός κόσμου απελευθερωμένου από τα όρια του ανθρώπινου σώματος.

Οπως προέβλεψε ο Φουραστιέ, τα ανθρώπινα όντα είναι κεντρικά στην κοινωνία των υπηρεσιών, αλλά πρέπει πρώτα να ψηφιοποιηθούν προκειμένου να ικανοποιηθεί η σημερινή ανεξάντλητη δίψα για ανάπτυξη. Το μεγάλο lockdown για την Covid-19 κατέστησε σαφές ότι η ανάπτυξη για άλλη μια φορά γίνεται δυνατή στο Διαδίκτυο μόλις οι άνθρωποι απελευθερωθούν από την επιτακτική ανάγκη των προσωπικών συναντήσεων.

Προφανώς, το μεγάλο ερώτημα είναι εάν η ψηφιακή θεραπεία θα είναι χειρότερη από την ασθένεια. Τα ρομπότ πρόκειται να αντικαταστήσουν τους ανθρώπους και να αυξήσουν τη φτώχεια; Μέσα από μια εκπληκτική καμπυλότητα του ιστορικού χρόνου, τα παλιά ερωτήματα του βιομηχανικού κόσμου αναδύονται ξανά στην καρδιά του ψηφιακού που τον αντικαθιστά. Πρέπει επομένως να επαναλάβουμε κάθε στάδιο του παλιού κόσμου – συμπεριλαμβανομένων των επεισοδίων ηθικής χρεοκοπίας, χρηματοπιστωτικών κρίσεων και οικονομικής ανασφάλειας – ή μπορούμε καλύτερα;