Η κομμουνιστική επάνοδος της Ρωσίας

Πριν από έναν χρόνο και κάτι, ενώ βρισκόμουν σε εκπαιδευτική άδεια από το αμερικανικό πανεπιστήμιο όπου διδάσκω, επέστρεψα στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, τη Μόσχα. Δεν έφτασα, ακριβώς, σε κάποιο προπύργιο της ελευθερίας του λόγου. Ηταν όμως ένας τόπος όπου υπήρχε ακόμα κάποια ελευθερία. Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι ταξίδευε ανά τη χώρα, προσπαθώντας να συγκεντρώσει στήριξη για πολιτικούς που δεν τελούσαν υπό τον έλεγχο του Κρεμλίνου. Ανεξάρτητες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις λειτουργούσαν στη χώρα. Οι δημοσιογράφοι και οι αναλυτές δεν ακολουθούσαν αναγκαστικά τη γραμμή του Κρεμλίνου. Και το Κομμουνιστικό Κόμμα αντιμετωπιζόταν ευρέως ως απομεινάρι του παρελθόντος.

Εκτοτε, ο Ναβάλνι έχει φυλακιστεί, και το κίνημα διαμαρτυρίας που κινητοποίησε έχει συνθλιβεί. Το ίδρυμα κατά της διαφθοράς του έχει τεθεί εκτός νόμου για «εξτρεμισμό» και τα μέλη του βρίσκονται υπό έρευνα ή στην εξορία. Σχεδόν καθημερινά, ακόμη ένας δημοσιογράφος, μέσο ενημέρωσης, ακτιβιστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα ή ανεξάρτητη οργάνωση χαρακτηρίζεται ως «ξένος πράκτορας» ή – ακόμα χειρότερα, αφού τίθεται αυτόματα εκτός νόμου – ως «ανεπιθύμητος».

Εν μέσω όλης αυτής της φίμωσης και των διώξεων, μία απροσδόκητη ομάδα έχει επιβιώσει και έχει γίνει η μοναδική πραγματική αντιπολίτευση στο Κρεμλίνο: το Κομμουνιστικό Κόμμα. Χάρη σε μεγάλο βαθμό στη στρατηγική της «έξυπνης ψήφου» του Ναβάλνι – οι ψηφοφόροι καλούνται να υποστηρίξουν όποιον έχει τις περισσότερες ελπίδες να νικήσει έναν υποψήφιο υποστηριζόμενο από το Κρεμλίνο – οι κομμουνιστές τα πήγαν καλά στις κοινοβουλευτικές και περιφερειακές εκλογές του Σεπτεμβρίου.

Επισήμως, οι υποψήφιοί του απέσπασαν το 18,9% της λαϊκής ψήφου για τη Δούμα, έναντι σχεδόν 49,8% για το κόμμα της Ενωμένης Ρωσίας. Αλλά οι κομμουνιστές αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν τα αποτελέσματα, επιμένοντας πως υπήρξε νοθεία. Και πράγματι, κάποιοι ειδικοί εκτιμούν πως θα έπρεπε να είχαν πάρει γύρω στο 30% της ψήφου, έναντι περίπου 35% της Ενωμένης Ρωσίας.

Φαίνεται ότι, για πολλούς Ρώσους, οι κομμουνιστές είναι πλέον περισσότερο αξιοσέβαστοι από τον Πούτιν. Αυτό όμως δεν είναι το παλιό Κομμουνιστικό Κόμμα. Τα μέλη του δεν αρνούνται πια στον εαυτό τους όλες τις γήινες απολαύσεις, μπορεί να τα δει κανείς να φορούν γούνινα παλτό, να ταξιδεύουν στο εξωτερικό, να οδηγούν ξένα αυτοκίνητα και να χρησιμοποιούν τα σόσιαλ μίντια. Κάποιοι – όπως ο χαρισματικός «βασιλιάς της φράουλας» Πάβελ Γκρουντίνιν (στον οποίο απαγορεύτηκε η συμμετοχή στις πρόσφατες εκλογές) – είναι εκατομμυριούχοι. Και παρότι ηγέτης του κόμματος εξακολουθεί να είναι ο 77χρονος Γενάντι Ζιουγκάνοφ, αυτό στηρίζεται – και διαμορφώνεται – ολοένα και περισσότερο από νεότερα μέλη.

Ενας από αυτούς είναι ο 36χρονος Νικολάι Μπονταρένκο. Εχει το παρατσούκλι «Ο Κόκκινος Ναβάλνι» και είχε ασκήσει έντονη κριτική στην κακοσχεδιασμένη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση του 2018. Πιο πρόσφατα, όταν μία περιφερειακή υπουργός υπαινίχθηκε ότι οι Ρώσοι θα έπρεπε να μπορούν να «τρώνε καλά» με μόλις 3.500 ρούβλια (42 ευρώ) τον μήνα, ο Μπονταρένκο κατέγραψε στο κανάλι του στο YouTube τις προσπάθειές του να τη διαψεύσει. Και τελευταία, τέθηκε επικεφαλής μίας διαμαρτυρίας κατά την οποία κατηγόρησε την Ενωμένη Ρωσία για «κρατική και κυβερνητική κατάληψη».

Επειτα υπάρχει η 43χρονη Αναστασία Ουντάλτσοβα. Οπως και ο Μπονταρένκο, έχασε στις τελευταίες εκλογές. Παραμένει όμως ιδιαίτερα -και ολοένα και περισσότερο – δημοφιλής. Ακόμα ένα ανερχόμενο αστέρι, η κομψή Εκατερίνα Ενγκαλίτσεβα, εξελέγη στη Δημοτική Δούμα της Μόσχας το 2019, χάρη στην έξυπνη ψήφο.

Είναι κάπως ειρωνικό, αλλά το σύγχρονο makeover του Κομμουνιστικού Κόμματος αντανακλά μία λαχτάρα για το παρελθόν: το 1917, οι Μπολσεβίκοι του Λένιν υποσχέθηκαν δικαιοσύνη και ισότητα, από ένα αυστηρό μεν, αλλά φιλεύσπλαχνο και δίκαιο κράτος. Επιπλέον, όπως ο φιλελεύθερος Ναβάλνι, οι σημερινοί κομμουνιστές εκφράζουν μία αντίληψη προβλέψιμότητας και συνέπειας, όπου ο λαός δεν υπόκειται στα καπρίτσια του ενός ανδρός. Βασίζεται στη λογική ότι όλοι οι αντίπαλοι του Κρεμλίνου ενώνουν όλο και περισσότερο τις δυνάμεις τους: αυτή είναι η «ενωμένη Ρωσία» που μπορεί να ορθώσει το ανάστημά της απέναντι στην Ενωμένη Ρωσία του Πούτιν.

Ο Πούτιν λέει πως θέλει απλώς σταθερότητα. Το καθεστώς του όμως σπρώχνει τη Ρωσία προς μία μεγαλύτερη αστάθεια. Αν το Κρεμλίνο βγάλει το Κομμουνιστικό Κόμμα στην παρανομία εφευρίσκοντας και εφαρμόζοντας κατά το δοκούν κανόνες, όπως έχει κάνει με τους φιλελεύθερους της Ρωσίας, τότε ο κίνδυνος μιας κοινωνικής έκρηξης θα μεγαλώσει. Και αν αποφασίσει κατά της καταστολής, τότε οι κομμουνιστές της Ρωσίας – ναι, οι Κομμουνιστές – θα μπορούσαν να γίνουν μία υπολογίσιμη δύναμη.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στη New School της Νέας Υόρκης