Η τρομερή τους η λαλιά

Το Λαογραφικό Μουσείο και Αρχείο στεγάζεται στον παλαιό χώρο του Σπουδαστηρίου Λαογραφίας (Τμήμα Φιλολογίας, 7ος όροφος). Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1965 ως «Αρχείο Χειρογράφων Πρωτογενούς Λαογραφικής Υλης» με προσηρτημένη «Λαογραφική Μουσειακή Συλλογή». Σήμερα αριθμεί περίπου 4.000 χειρόγραφα λαογραφικού υλικού από διάφορα μέρη της Ελλάδας, από την Κύπρο και την ελληνική διασπορά που αφορούν καταγραφές διαφόρων εκφάνσεων του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού στο εκάστοτε γλωσσικό ιδίωμα. Οι χειρόγραφες αυτές συλλογές, έχουν υποβληθεί από φοιτητές και φοιτήτριες της Φιλοσοφικής Σχολής ως εργασίες στα μαθήματα της Λαογραφίας, ενώ 1.303 συλλογές χειρογράφων έχουν ψηφιοποιηθεί και είναι διαθέσιμες σε ερευνητές μέσα από το Ολοκληρωμένο Σύστημα Ψηφιακής Βιβλιοθήκης «Πέργαμος» (http://pergamos.lib.uoa.gr/). Περιλαμβάνει επίσης Αρχείο Εγγράφων της περιόδου 18ου έως και 20ου αιώνα που αφορούν κυρίως στο εθιμικό δίκαιο, Αρχείο Μικροφωτογραφιών, Συλλογή Μουσικής Υλης, Αρχείο Φωνών, καθώς και Αρχείο Αυτοβιογραφιών και Αφηγήσεων Ζωής λαϊκών ποιητών, τραγουδιστών, οργανοπαικτών και χορευτών και Αρχείο Αυτοβιογραφιών και Αφηγήσεων Ζωής Μεταναστών, Προσφύγων και Ελλήνων της Διασποράς. Το τμήμα του Λαογραφικού Μουσείου βασίζεται σε περίπου 1.100 αντικείμενα του λαϊκού πολιτισμού και της λαϊκής τέχνης που έχουν επίσης κατατεθεί από φοιτητές και φοιτήτριες της Φιλοσοφικής Σχολής και εν μέρει ψηφιοποιηθεί.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

“ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ”, 1904

Τα παγανά (Ναύπακτος)

Τα παγανά μπαίνουν στο σπίτι από το τζάκι κι απ’ τις τρύπες, και χύνουν το νερό και σκορπάν τ’ αλεύρι, μα σκιάζονται τη φωτιά, και κυνηγάν τη στάχτη. Για τούτο πρέπει να σφαλείς τη νύχτα όλα τ’ αγγειά, και σαν πλαγιάζεις να ρίχνεις στη φωτιά ρείκια ή αλάτι, να βροντάει, και δίνουν τότε δρόμο τα παγανά απ’ το βρόντημα που ακούγουν, ή να ρίχνεις κανένα κομμάτι πετσί να μυρίζει, και δε ζυγώνουν. Κοιμόμουν μια φορά στο παραγώνι, κουκουλωμένη με το σκέπασμα ώς το κεφάλι, κι είχε κατακάτσει η φωτιά κι ήταν σκοτάδι. Ξυπνάω άξαφνα, και βλέπω στο φως της αθράκας έναν παγανό κοντά στη σταχτοθουρίδα, που σκόρπαγε τη στάχτη, και τον τσάκωσα απ’ την αγκούλα του και κείνος τράβαγε, και μου την πήρ’ ο καταραμένος, κι έφυγε γελώντας απ’ το τζάκι. Γι’ αυτό κι η στάχτη η παγανίσια, που μένει όσο κρατούν τα παγανά, είν’ οργισμένη· και δεν πρέπει στην πλύση να τη βάνεις, γιατί κόβει τα ρούχα, αλλά να την πετάς μακριά όση μαζεύεις κι όσον καιρό είν’ αυτά, ώσπου να φύγουν πάλε, να παν στον Κάτου Κόσμο, στην οργή και στην κατάρα. Και κει, σαν κατέβουν τα παγανά, αρχίζουν να πελεκάν με τα δόντια τους και με τσεκούρια τις τρεις κολόνες που βαστάν τον κόσμο, να τις κρεμίσουν, ο κόσμος να χαλάσει. Τις πελεκάν μ’ αγώνα όλον το χρόνο, ώσπου αποσταμένοι αφήνουν μια τρίχα μοναχά ν’ ανασάνουν, μα ο Θεός τούς δίνει οργή και τους αποκορώνει, και παίρνουν πάλε χόντρο και γιομίζουν οι κολόνες, και κείνοι απ’ το πείσμα τους πιάνονται ύστερα και τρώγονται συνατοί τους.

Ο καλικάντζαρος και ο ζευγολάτης (Σάμος)

Οι καλικάντζαροι αγαπούν πολύ το χοιρινό κρέας. Και μια φορά που ένας ζευγολάτης εμαγέρευε χοιρινό στην καλύβα του, του επαρουσιάστη ένας άνθρωπος και του ζητούσε να του δώσει κι αυτού να φάγει. Ο ζευγολάτης δεν του έδινε, εκείνος επέμενε, ώσπου εθύμωσε ο ζευγολάτης και τον έδιωξε με βρισιές. Τότε του εφανερώθη πως είναι καλικάντζαρος και εχύθη απάνω του να τον φάγει. Ο ζευγολάτης όμως ήταν χειροδύναμος και αρπάζει ένα σιδερένιο σουβλί και του έδωκε μ’ αυτό πολλές, που του έκαμε το πρόσωπό του ελεεινό· «Βρε», του λέει τότες ο καλικάντζαρος, «πώς σε λένε;». Ο ζευγολάτης κατάλαβε γιατί τον ρωτά ο καλικάντζαρος, και αντίς να του ειπεί το αληθινό όνομά του, του λέγει «Απατός». Ο καλικάντζαρος είπε στους άλλους καλικαντζάρους ποιος τον έκαμε έτσι, για να τον τιμωρήσουν αυτοί. Εκείνοι όμως τον εγελούσαν και έλεγαν· «Απατός και μοναχός σου έπαθες, τι θέλεις από μας;». Και έτσι τη γλίτωσε ο ζευγολάτης.

Το ξωτικό στο μύλο (Ζάκυνθος)

Eνας από το Ρωμήρι επήγε στο μύλο με στάρι, και εγύριζε με το αλεύρι· έβαλε στα δύο πλάγια του ζο τα δύο σακιά με το αλεύρι και στη μέση έκατσε ο ίδιος· ένα ξωτικό είδε το βασταγούρι φορτωμένο, μα δεν είδε πισωκάπουλα το χωριάτη και εθάμαζε και έλεε: «Ε το ένα πλευρό, ε και το άλλο, ε και το απανωγόμι. Κι οπίσω θα ‘ναι ο κερατάς!» Ενόμιζε το ξωτικό που ο χωριάτης έμεινε οπίσω και το βασταγούρι επήγαινε μόνο του το χωρίο. Εγύριζε πίσω το ξωτικό να εύρει το χωριάτη, δεν τον έβλεπε, ματαπήγαινε στο βασταούρι και ξανάλεε τα ίδια. Ο κακομοίρης ο χωριάτης, απ’ το φόβο του που έβλεπε το ξωτικό και άκουε τα λόγια, περισσότερο έσκυφτε. Έφθασε έπειτα στο σπίτι. Το ξωτικό τότε εθύμωσε που εγελάστηκε και ήθελε να τόνε τσακώσει. Μα από τσι φωνές, εκατάλαβε η γυναίκα του που τα ξωτικά τυραννούνε τον άντρα τση, εβγήκε με λιβάνι και άλλες θεότες, και έτσι το ξωτικό έγινε μία φουκαρία και αρατίστηκε.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α. ΜΕΓΑΣ

«Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας», εκδ. Εστία

«Στα περίχωρα της Αδριανούπολης, το πρωί της Πρωτοχρονιάς τα παιδιά ηλικίας 12 – 15 ετών, γυρίζουν τα σπίτια μ’ ένα κλαδί κρανιάς (σουρβάκια) και σουρβίζουν, δηλαδή κτυπούν τον νοικοκύρην και τους οικείους εις την ράχιν, λέγοντα: Σούρβα, σούρβα!/ γερό κορμί, γερό σταυρί./ Σαν ασήμι, σα κρανιά/ και τη χρόν’ γούλοι γεροί/ και καλόκαρδοι!

Στο Κωστί, το κλαδί της κρανιάς το τυλίγουν με την ασημένια ζώνη που φορά η μητέρα τους. Έτσι το παιδί πηγαίνει πάνω στο σπίτι με τ’ ασήμι.

Στη Σιώπη μόλις ξημερώσει την Αρχιχρονιά, σκοτεινά -σκοτεινά ακόμη, ένα κορίτσι έπαιρνεν ένα κομμάτι δάφνη κ’ επήγαινε στα συγγενικά σπίτια να καλαγγιάσει το οτσάκι. Έπρεπε να πάη πρώτη ν’ ανοίξη αυτή την πόρτα. Πήγαινε ίσια στο τζάκι, έρριχνε τη δάφνη μέσ’ στη φωτιά και καούντανε κ ‘ έλεγε «Και του χρόνου, καλές δουλειές». Οι άνθρωποι του σπιτιού εκαλάγγιαζαν το κορίτσι, δηλαδή του έδιναν ένα πορτοκάλι, που είχαν καρφώσει μέσα ένα δίγροσο ή παντάγροσο, του έδιναν και γλυκά και φρούτα.

Στη Λήμνο, τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς τα μικρά παιδιά γυρίζουν στα λουκ – λουκ. Μπαίνουν μέσα κρατώντας καλάθια, γονατίζουν και λεν: λουκ-λουκ, καλημέρα σας κι Αγιοβασίλης! Τους δίνουν λουκούμια φκιαγμένα με ζυμάρ’, καρύδια, σταφίδες και τα μαζεύουν στο καλάθι. Φεύγοντας πάλι φωνάζουν στο δρόμο: Λουκ-λουκ, λουκ-λουκ! Χαλάν τον κόσμο. Οι νοικοκυρές τα δέχονται με καλή καρδιά και τα λεν: Καλώς τον πέτναρο ή καλώς τις π’ λαδέλες! Κάτσ’τε να κάτσ’ κ’ η κλώσσα μας (Αναλογική μαγεία που αποβλέπει στον πολλαπλασιασμό των πουλερικών).

Αν κάθε άνθρωπος με την αρχή του Νέου έτους ανανεώνει τις ελπίδες του για ένα νέο ξεκίνημα, για μια νέα ζωή, ευτυχέστερη από αυτήν που έκλεισε με τον παλιό χρόνο, την ανάγκη αυτή αισθάνεται προπάντων ο γεωργός και γενικά ο αγρότης, που ζει και εργάζεται μέσα στη φύση και είναι τελείως εξαρτημένος (αυτός, τα ζώα του και οι κόποι του) από τις φυσικές δυνάμεις και τις αλλαγές του καιρού…

Στην Αμοργό, το ποδαρικό το κάνει ένας του σπιτιού, καθώς γυρίζει από την εκκλησίαν, μ’ ένα εικονισματάκι στο χέρι. Μπαίνει δύο βήματα στο σπίτι λέγοντας: Μέσα καλό! Γυρίζει πάλι δυο τρία βήματα οπίσω και ξαναλέγει: κι όξω κακό! Το κάνει αυτό τρεις φορές. Τέλος λέγοντας: Μέσα καλό! ρίχνει ένα ρόδι να σπάση μέσα στο σπίτι. Κατόπι τρωνε μια δαχτυλιά μέλι όλοι, για να ‘ναι γλυκιά η ζωή τους όλο το χρόνο, κι αμέσως κατόπιν βάζουνε και τρώνε κοφτό για χάρη του αγίου Βασίλη.

Στον Απόσκεπο της Καστοριάς φωνάζουν ένα παιδί που έχει καλό ποδαρικό και το βάζουν με τη τζουμάγια (ξύλο με κόμπο κάτω) και ανακατωνει τη φωτιά και λέγει: Αρσενικά παιδιά, θηλυκά αρνιά! Στην Αγία Σοφία της Λήμνου, την Πρωτοχρονιά ένας που θα πα να χαιρετήση θα πάρη μια πετραδέλλα βρυγιασμένη, θα την μολάρη μέσ’ στο σπίτι κια θα πη: όπως βαρεί η πέτρα, να βαρή και τ’ αφέντη η σακκούλα. Τις πέτρες τις κάνουν τροχαλιά, δηλαδή σωρό μέσ’ στο σπίτι και τις πετούν στις οχτώ. Μερικοί ανεβάζουν πέτρα μεγάλη στο σπίτι, τόσο μεγάλη που τη φορτώνεται ένας στην πλάτη για γούρι.

Στο Λασήθι, ο ξένος που θα μπη πρώτος στο σπίτι βαστά μια πέτρα και τη βάζει στη μέση του σπιτιού, καθίζει επάνω και λέει: Καλημέρα στην αφεδιά σας, καλή αγία αρχιμενιά./ Κλου κλου στ’ αρνίθια σας/ στ’ αρνιά σας και στα ρίφια σας./ Να κλωσσήσ’ η γι-όρνιθά σας,/ να γεννήση κ’ η αϊλιά σας,/ να γαστρωθή η γαϊδάρα σας, / να κάμη ένα πουλάρι./ Αρνιά και ρίφια θηλυκά, / και κοπέλια αριρνικά./ Όσο βάρος έχει τουτηνιέ η πέτρα, τόσο χρυσάφι να μπαίνη στο σπίτι σας! Ύστερα τόνε κερνούνε και φεύγει.

Στην Κάρπαθο, του αγίου Βασιλείου, βάζουν άσπρο σκύλο πρωί-πρωί μέσ’ στο σπίτι για το καλό και του δίνουν να φάη μπακλαβά. Το κάνουν, για να σκυλιάση το σπίτι και να θεριέψουν οι ανθρώποι του.

Όπως τα Χριστούγεννα, έτσι και την Πρωτοχρονιά στη Β.Ελλάδα ανάβουν την παραμονή στις πλατείες ή στο μεσοχώρι μεγάλες φωτιές και γύρω τους μικροί και μεγάλοι τραγουδούν τα κάλαντα.

Στο τζάκι, όπου από τα Χριστούγεννα καίει αδιάκοπα το Χριστόξυλο (ή ο δωδεκαμερίτης), την πρωτοχρονιά στην Ήπειρο ρίχνουν στη φωτιά κλαδιά από πρίνο λέγοντας:

Καλημέρα κι άη Βασίλης

με τον πέρναρο στα χέρια,

με το διάφορο στο σπίτι,

όσα φύλλα και κλαριά,

τόσα γρόσια και φλουριά.

Ακόμη σκαλίζουν τη φωτιά και βγάζουν μαντείες από τα φύλλα της δάφνης ή της ελιάς που ρίχνουν σ’ αυτήν (εμπυροσκοπία). […]

Στον Πόντο, κορίτσια και γυναίκες κατεβαίνουν εις την θάλασσαν με σκεύος πλήρες κορκότου ή χόνδρων σίτου και με άλας· αυτά τα χύνουν εις την θάλασσαν, με το ίδιον δε σκεύος παίρνουν από την θάλασσαν κροκάλας με νερό και επιστρέφουσαι εις την οικίαν τα σκορπίζουν εις τα δωμάτια. Ένα από τα λιθάρια αυτά το ρίπτουν εις το σκεύος της ζύμης, το αντικαθιστούν δε μετά εν ακριβώς έτος δι’ ετέρου. Νομίζουν ότι τούτο παρέχει αφθονίαν οικιακών εφοδίων.